2018 جىلى ستامبۋلدا قازاقتان شىققان ءتۇڭعىش كاسىبي سكريپكاشى ءالىم المات اقساقال 101 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. تاعدىرى توقسان تولعاقتى اڭىز ادامعا اقىرەتتىك توپىراق تۇرىك جۇرتىنان بۇيىردى. ءوز زامانىندا ماسكەۋ، ۆەنا جانە پاريجدەگى ونەر وردالارىندا وقىعان، ءبىر كەزدەرى مۇستافا شوقايدىڭ «بالاسى» اتانعان ديسسيدەنتتىڭ عۇمىرى قازاقتىڭ ءبىر عاسىرلىق تاريحىن وزىنە جيناقتاعانداي ەدى.
اققۇمدا اۋناپ وسكەن بالا
ءالىم المات اتانىپ جۇرگەن ول كىسىنىڭ شىن ەسىمى – عالىمجان ءابسالياموۆ.
1917 جىلى ىرعىزدىڭ اققۇمىندا دۇنيەگە كەلگەن. باباسى پاتشا زامانىندا ءومىر سۇرگەن المات توبابەرگەن ۇلى (1805–1895 ج.ج.) ساردار اتانىپ، بي بولعان. عالىمجان سول ساردار الماتتىڭ ەكىنشى ۇلى تورەمۇرات بولىستىڭ نەمەرەسى.
ءوز اكەسى ءابدىسالام ەرتە قايتىس بولىپ، كىشكەنە كەزىندە بولىس اتاسىنىڭ تاربيەسىندە بولعان. عالىمجاننىڭ بۇرالاڭ تاعدىرى سوۆەت بيلىگى ورناپ، بي، بولىستاردى قۋدالاۋ لەبىمەن بىرگە باستالدى.
جەتىم قالعان عالىمجاندى تۋعان اعاسى، قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي كينووپەراترى فايزۋللا ءابسالياموۆ تاشكەنتكە، ناعاشى بوپ كەلەتىن تەمىربەك جۇرگەنوۆكە الىپ باردى. تەمكەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىلىم الۋ كەرەكتىگىن ايتىپ، كىم بولعىسى كەلەتىنىن سۇرايدى. بۇل ماتەماتيك نە ينجەنەر بولعىسى كەلەتىنىن ايتقان. ول زامان قازاق جەرىندە ماتەماتيك دايىنداۋ قيىن كەزەڭ ەدى، سوندىقتان دا ناعاشىسى وزىمەن بىرگە الماتىعا الىپ كەتىپ، الماتى مۋزىكا تەحنيكۋمىنىڭ سكريپكا كلاسىنا قۇجات تاپسىرعىزادى. تەكتىنىڭ تۇقىمى مۋزىكا، ونەردەن دە حابارى بار ەدى. كەيىن ەكىنشى جاھان سوعىسىندا تۇتقىنعا تۇسكەنىندە وسى سكريپكانىڭ ارقاسىندا ءومىرى بەرلين، پاريج، ستامبۋلدا جالعاسقان.
ساحنادان مايدانعا دەيىن
ول كەز تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ قازاقستان حالىق اعارتۋ كوميسسارى بوپ كەلىپ جاتقان كەزى بولاتىن. عالىمجان مۋزىكا تەحنيكۋمىن ءبىتىرىپ، ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنا قۇجات تاپسىرىپ ۇلگەرگەن. وعان دەيىن 1936 جىلى قازاقستاننىڭ ماسكەۋدەگى مادەني كۇندەرىنە احمەت جۇبانوۆتىڭ جاساقتاعان وركەسترى قۇرامىندا بارىپ كەلگەن. ستاليننەن باستاپ ءبارى تاڭقالعان ماسكەۋدەگى مادەني دەكادادان كەيىن قازاق زيالىلارىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى. 1937-1938 جىلعى زوبالاڭ-رەپرەسسيا باستالدى. رەپرەسسيادا عالىمجاننىڭ ناعاشىسى «تەمىرناركوم» – تەمىربەك جۇرگەنوۆ تە ۇستالىپ، اتىلدى. عالىمجاننىڭ باسىنا قيىن كۇندەر قايتا ورالدى. تىعىرىقتان شىعار جول تابا الماي، ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسى ستۋدەنتى ءوزى سۇرانىپ 1939 جىلى اسكەرگە كەتتى. 1941 جىلى سوعىس وتى بۇرق ەتىپ، اسكەري قىزمەتى اياقتالماعان عالىمجان برەست قورعانىسىنان ءبىر-اق شىقتى. كسرو استاناسىن ەكى ارميا قورعاپ، جاۋىنگەرلەردىڭ نەگىزى قىرىلعان، قالعاندارى تۇتقىنعا تۇسكەن كەزەڭ ەدى بۇل. تەك جاۋىنگەرلەردىڭ جانكەشتىلىگىمەن، اسكەردىڭ بار كۇشى شوعىرلانعان، ءۇش جاۋىنگەردىڭ ەكەۋى قازا بولعان مايدان ەدى ول.
عالىمجان دا برەست قورعانىسىندا قاتتى جارالانىپ، تۇتقىنعا تۇسەدى. وسىمەن ونىڭ گەرمانيا، پولشا جەرلەرىندەگى كونسلاگەردەگى ءومىرى باستالدى. بۇل الاش قايراتكەرى، ديسسيدەنت مۇستافا شوقايدىڭ «تۇركىستان لەگيونىن» قۇرامىن دەگەن جەلەۋمەن تۇتقىنداعى ازياتتارعا قولدان كەلگەنشە كومەك جاساعان 1941 جىلى بولاتىن. مۇستافا شوقاي باس-اياعى ءۇش ايدا 180 مىڭ نەگىزىنەن مۇسىلمان تۇتقىننىڭ ومىرىنە اراشا بولعان ەكەن. سولاردىڭ قاتارىندا بولعان عالىمجان الاش كوسەمىنىڭ كومەگىمەن جەڭىل جۇمىسقا جىبەرىلگەن. ول دا ءبىر ونەرمەن قايتا تابىسۋ مۇمكىندىگى ەدى. وكىنىشكە وراي، مۇستافا شوقاي 1941 جىلى جەلتوقساندا اۋرۋحانادا، جۇمباق جاعدايدا قايتىس بولدى.
قايتا تابىسقان سكريپكا
قايراتكەردىڭ كومەگىمەن «جەڭىل جۇمىسقا» جىبەرىلگەن عالىمجان نەمىس وفيسەرىنىڭ ۇيىندە كۇتۋشى بوپ ءجۇردى. جاسىراتىنى جوق، تاماعى توق، كيىمى ءبۇتىن عالىمجاننىڭ كوڭىلىن تەك ءبىر نارسە بولە بەردى. ول – بولمەدە تۇرعان فورتەپيانو (پيانينو). سول اسپاپتى كورگەن سايىن ويى سان-ساققا شارىقتايدى، ءتىپتى تۇتقىندا ەكەنىن دە ۇمىتىپ كەتە جازدايدى. ءبىر كۇنى جان-جاعىنا قاراپ، ەشكىم جوق ەكەنىنە كوزى جەتىپ اسپاپتىڭ الدىنا وتىردى. ساۋساقتارى كلاۆيشكە تيگەندە دۇنيەنىڭ ءبارى ۇمىت بولدى. كوسىلىپ تۇرىپ نەبىر كلاسسيكالىق تۋىندىلاردى وينادى عوي. تۋ سىرتىنان بىرەۋ قاراپ تۇرعانداي بولىپ، بۇرىلسا، اڭ-تاڭ بوپ نەمىس وفيسەرى تۇر. ازيات تۇتقىننىڭ كاسىبي ويناۋىنا اڭ-تاڭ ارينە. ەكەۋى دە وزىنە ءوزى كەلگەسىن كىم، نە، قالاي دەگەن سۇراقتار باستالادى عوي. عالىمجان ءوزىنىڭ كاسىبي سكريپكاشى ەكەنىن، اسكەرگە ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنان الىنعانىن ايتادى.
سوندان نە كەرەك، مۋزىكانتتىڭ ومىرىنە قانىققان نەمىس وفيسەرى عالىمجاندى ەرتىپ الىپ، بەرلين فيلارمونياسىنا تاپسىرىپتى. قانداي كەزەڭ بولسا دا ىشكى مادەنيەتىن، زيالىلىعىن جويمايتىن، ءاربىر ادامى ونەردى ومىردەن بيىك قوياتىن حالىقتار بولاتىنىن سول كەزدە ءتۇسىندى عالىمجان. بۇل دا ءبىر ءومىر ساباعى ەدى. سول جىلداردا عالىمجان ۆەنا كونسەرۆاتورياسىندا ءدارىس الدى. سولاي عالىمجان ءابسالياموۆ سكريپكامەن قايتا تابىسقان كەزەڭ بولدى.
«مۇستافانىڭ جيەنى»
سوعىس بىتكەندە، ءوزىن سوۆەت وداعىندا ەش جاقسىلىق كۇتىپ تۇرماعانىن سەزگەن عالىمجان قالاي بولعاندا دا پاريجدەگى مۇستافا شوقايدىڭ جەسىرى ماريا شوقايدىڭ مەكەنجايىن تاپقىسى كەلدى. تۇتقىندا بىرگە بولعانداردىڭ ءبىرى قارىس قاناتبايەۆتان ادرەستى الىپ، پاريجگە حات جازدى. ماريا شوقايدان جاۋاپ الىپ، ول كىسى پاريجگە شاقىرادى. ماريا شوقاي عالىمجاندى مۇستافانىڭ تۋعان باۋىرىنداي قابىلداپ، بىلايعى جۇرتقا «مۇستافانىڭ جيەنى» دەپ تانىستىرىپ، رەسمي قۇجاتتارىن جوندەپ، فرانسياداعى راحمانينوۆ كونسەرۆاتورياسىنا وقۋعا تۇسۋگە كومەكتەسەدى. ول جايىندا ماريا شوقاي ەستەلىگىندە بىلاي دەپ جازىپتى: «...1947 جىلى گەرمانيادان مۇستافانىڭ قانداسى، سكريپكاشى عالىمجان كەلدى. ول سكريپكادا شەبەر وينايتىن. وعان كونسەرۆاتوريا بىتىرگەنى جونىندە قۇجات كەرەك بولاتىن. مەن ونى پاريجدەگى راحمانينوۆ كونسەرۆاتورياسىنا جازدىم...».
ءۇش-تورت جىل پاريجدە ماريا «اناسىمەن» تۇرعان عالىمجان ماريا شوقايدىڭ باتاسىمەن 1950 جىلى تۇركياعا قونىس اۋداردى. سوڭىنا تۇسەتىندەردەن قورىققان عالىمجان تەگىن اليم (ءالىم) المات دەپ وزگەرتتى. ستامبۋلدا تاتار قىزى يتيلمەن (ەدىل) باس قوستى. ماريا شوقايمەن بايلانىسىن ۇزبەي، ول كىسى ومىردەن وتكەنگە دەيىن حات جازىسىپ تۇردى. ماريا «اناسى» ءار حاتىن «قىمباتتى مەنىڭ بالالارىم...» دەپ باستايتىن. ماريا شوقاي ءومىرىنىڭ سوڭى جاقىنداعاندا ءالىم الماتقا مۇستافا شوقايدىڭ ءبىراز دۇنيەسىن (جازۋ ماشينكاسىن، ءبىراز ءارحيۆىن) ەلدەن الىپ كەتكەن تۋعان جەردىڭ توپىراعىن تابىستاعان. مىسالى، قازىرگى قولدانىستا جۇرگەن ابىلاي حان سۋرەتى شوقايدىڭ ارحيۆىنەن شىققان. ءالىم المات بولسا شوقاي مۇرالارىن جەتپىسىنشى جىلدارى سوۆەت وداعىنان بارعان دەلەگاسيانىڭ ىشىنەن قازاقتاردى تاۋىپ، سولارعا تابىستاعان.
بەيبىت ءومىر باستاۋى
وتباسىن قۇرعان ءالىم الماتتىڭ بەيبىت ءومىرى سول 1950 جىلداردان باستالدى. ءۇش كونسەرۆاتوريادا ءدارىس العان سكريپاشى ەڭبەك جولىن ستامبۋل وركەسترىندە سكريپاچ-مۋزىكانت بوپ جالعاستىردى. ەلدىڭ ايتۋىنشا كلاسسيكالىق مۋزىكانىڭ مىقتى ورىنداۋشىسى بولىپتى. قالاي بولعاندا دا تالاي ولىمنەن الىپ قالعان سول سكريپكا عوي. زەينەتكە شىققانشا، 25 جىل سول جەردە ەڭبەك ەتتى. ەدىل ەكەۋى ۇلدى بوپ، وعان تورە دەپ ات قويدى. نەمەرەسىن مۇرات دەپ اتاپ، باباسى تورەمۇرات بولىستىڭ ەسىمىن جاڭعىرتتى.
سوۆەت زامانىندا قازاقتان شىققان تۇڭعىش كاسىبي سكريپكاشىنى ەلگە قايتارۋ شارالارى دا جاسالعان. ونداي جۇمىسپەن كىم اينالىساتىنى بەلگىلى. ءتىپتى، الپىسىنشى جىلدارى تۋعان اعاسى، وپەراتور-رەجيسسەر فايزۋللا ءابسالياموۆتى تۇركياعا جىبەرگەن. ءبىراق باۋىرىمەن تابىسقان ءالىم المات ءبارىبىر كەلمەدى. 1970 جىلداردا شەتەلگە سوۆەت دەلەگاسياسىن باستاپ بارعان اكادەميك سايىن بالمۇقانوۆ ءالىم الماتقا قازاق سسر ءبىرىنشى حاتشىسى قونايەۆتىڭ سالەمدەمەسىن جەتكىزەدى. وندا ديماش احمەت ۇلى «ەلگە ورالسىن. ەندى قورقاتىن ەشنارسە جوق» دەگەن ەكەن. ءبىراق، ستامبۋل فيلارمونياسىنىڭ سكريپكاشىسى ءالىم المات ەلگە ورالمادى.
دەسە دە، ەلدەن 1939 جىلى كەتكەن سكريپكاشى تۋعان توپىراققا ورالمادى. تەك 1992 جىلى تاۋەلسىزدىك العان قازاقستانعا، دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا كەلگەنى بار. سول كەلگەنىندە قازاقتان شىققان تۇڭعىش سكريپكاشى سانالاتىن ايتكەش تولعامبايەۆپەن كەزدەستى. ەلۋ جىلدان استام ۋاقىتتان كەيىن. سوناۋ وتىزىنشى جىلدارى عالىمجان مۋزىكا تەحنيكۋمىن سوڭعى كۋرسىندا جۇرگەندە ايتكەش كەلىپ وقۋعا تۇسكەن ەكەن. ەكەۋى دە سوعىستا بولىپ، ەكەۋى دە تۇتقىنعا تۇسكەن. عالىمجان ەلگە ورالماي باتىستا قالسا، ايتكەش ەلگە ورالىپ، «وتانىن ساتقان» دەپ قايتا سوتتالىپ كەتىپتى.
سول 1992 جىلى كەلگەندە تۋعان توپىراق ىرعىزدا بولدى. ءتىرى قالعان تۋىستارىمەن كەزدەستى، ەلۋ جىلدان اسقان ۋاقىتتا. المات باباسىنىڭ باسىنا بارىپ، قۇران باعىشتادى. اتا-بابالارىنىڭ جاتقان جەرىن ارالادى... ءبىراق ونان كەيىن وتانعا ات باسىن بۇرمادى. ونىڭ سەبەبى وزىنە عانا ايان.
ەلدەگى تۋىستار سوڭعى 15–20 جىلدا ستامبۋلدا تۇراتىن اقساقالمەن بايلانىس ورناتقان، بارىپ-كەلىپ تۇردى. اعايىندار بارىپ، 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. تالايلى تاعدىر يەسىنىڭ ومىرىنە قىزىققان جۋرناليستەر، تاريحشىلار دا اقساقالعا ات باسىن بۇرىپ تۇردى.
ەلدەن بارعان جۋرناليستەردىڭ «قازاقستاندا تۇڭعىش سكريپكاشى دەپ ايتكەش تولعامبايەۆ سانالادى، بۇعان نە دەيسىز؟» دەگەن ساۋالعا توقسانعا تاياعان ءالىم المات بىلاي دەپ جاۋاپ بەرىپتى: «ول دۇرىس. مەنەن 4-5 جاس كىشى ايتكەش ەكەۋمىزدىڭ تاعدىرىمىز ۇقساس. ەكەۋمىز دە مۋزىكا تەحنيكۋمىن سكريپكا كلاسىن بىتىردىك. ەكەۋمىز دە سوعىسقا قاتىسىپ، تۇتقىندا بولدىق. ءبىراق سوعىستان كەيىن ەكەۋمىزدى ەكى جول كۇتىپ تۇر ەدى. مەن وسىندا قالدىم، ول وتانىنا ورالدى. ول جاقتا ونى تاعى دا تۇرمە، تاعى دا قيىندىق كۇتىپ تۇردى. دەسە دە، ول جاقسى كۇندەردەن ءۇمىتىن ۇزبەي، ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن كوردى. سول سەبەپتى، ونىڭ ەسىمى تۇڭعىش سكريپكاشى بولىپ اتالۋى ءجون». بۇل ناعىز ونەر يەسى، تاعدىرلى جاننىڭ ءسوزى ەدى.
ءالىم المات (عالىمجان ءابسالياماۆ) 1918 جىلى ستامبۋلدا 101 جاسىندا ومىردەن وزدى. عاسىردان اسقان ومىرىندە ءبىر ادام بالاسى كورەتىننىڭ بارلىعىن كوردى. ونىڭ ءومىرى جاقسى ما، جامان با وعان ۋاقىت تورەشى.