مەگاپوليس ءۇشىن تىعىزدىق پەن تەپە-تەڭدىك بىردەي ماڭىزدى

حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان ساۋلەتشى، «Ink Architects» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، RIBA بريتاندىق ساۋلەتشىلەردىڭ كورولدىك ينستيتۋتىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى نۇرلان قاميتوۆ – ارحيتەكتۋرا الەمىندە وزىندىك ورنى بار كاسىبي تۇلعا. ونىڭ جوبالارى ەلىمىزدىڭ ساۋلەتتىك كەلبەتىنە زور اسەر ەتىپ، الەمدىك ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق تەندەنسيالارىمەن ۇندەسىپ كەلەدى. نۇرلان قاميتوۆتىڭ پىكىرىنشە، ارحيتەكتۋرالىق جوبالاردى 50–100 جىلعا العا قاراي جوسپارلاۋ وتە ماڭىزدى، سەبەبى بۇگىن جۇرگىزىلگەن قۇرىلىس بولاشاققا اسەر ەتەدى. ساۋلەتشى عيماراتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن جايلىلىعى، قالالاردىڭ دامۋىنداعى ساۋلەت ماسەلەلەرى، سونداي-اق ەكولوگيالىق، الەۋمەتتىك جانە تەحنيكالىق اسپەكتىلەرگە قاتىستى اڭگىمە وربىتكەن ەدىك. 

زاماناۋي جوبالار جاڭا لەپ اكەلەدى

–     بۇرىن پايدالانىلماعان نە ءتيىمسىز باسقارىلعان اۋماقتاردا جاڭا عيماراتتار سالۋ مەگاپوليستەر ءۇشىن قانداي ماڭىزى بار؟

–      قالا قاتىپ قالعان قۇرىلىم ەمەس، ول ۇنەمى دامىپ وتىرادى. اسىرەسە،  مەگاپوليستەردەگى حالىق كۇن ساناپ ءوسىپ كەلە جاتقاندىقتان، دۇرىس شەشىمدەر مەن يدەيالاردى ساۋاتتى جۇزەگە اسىرۋ عانا قالا تۇرعىندارىنىڭ ءومىرىن جاقسارتا الادى. ستاتيستيكا دەرەكتەرى بويىنشا، سوڭعى 25 جىلدا الماتى حالقى رەسمي تۇردە 1 ملن.-نان استام ادامعا ءوستى. 2050 جىلعا قاراي الماتىلىقتاردىڭ سانى 3،6 ملن. ادامعا دەيىن وسەدى دەپ بولجانۋدا.

باتىستا «Infill Development» دەگەن تەرمين بار. بۇل – بۇرىن پايدالانىلماعان نەمەسە ءتيىمسىز باسقارىلعان اۋدانداردا جاڭا عيماراتتار سالۋ. مىسالى، بوس تۇرعان وندىرىستىك نىسانداردىڭ، ەسكى اۆتوتۇراقتاردىڭ، قاراۋسىز قالعان عيماراتتاردىڭ جەرلەرىندە نەمەسە ۇيلەر اراسىنداعى بوس اۋماقتاردا جاڭا عيماراتتار سالۋعا بولادى.

وسىلايشا جاڭا ءارى زاماناۋي جوبالار قوعام مەن مەملەكەتكە پايدا اكەلمەيتىن بوس جەرلەر، توزىعى جەتكەن ەسكى عيماراتتار ورنىندا پايدا بولادى. مۇنداي قاراۋسىز قالعان اۋماقتار سالدارىنان رۇقسات ەتىلمەگەن قوقىس ۇيىندىلەرى، كەمىرگىشتەردىڭ كوبەيۋى، قىلمىس پەن ءورت ءقاۋپىنىڭ جوعارىلاۋى سەكىلدى سانيتارلىق ءارى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى تۋىندايدى.  جاڭا قۇرىلىستار اۋدانعا جاڭا لەپ اكەلە الادى، ماڭىزدى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى ۇسىنادى، سونداي-اق قوعامدىق كەڭىستىكتەر، كوۆوركينگتەر، ساياباقتار، پاركينگتەر پايدا بولىپ، زور مۇمكىندىكتەرگە جول اشىلادى. ال ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا، قالا اكىمشىلىگىنە شاعىن اۋداندارعا قىزمەت كورسەتۋ جەڭىل جانە ارزان، رەسۋرستار ۇنەمدەلەدى، كوپ ادام ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ وڭاي، ويتكەنى قاجەتتى پۋنكتتەرگە دەيىنگى قاشىقتىق اسا ۇلكەن ولماعاندىقتان، مۇندا ادامدار كوپ جاياۋ جۇرەدى نەمەسە ۆەلوسيپەدپەن ءجيى جۇرەدى.  سايكەسىنشە، اۆتوموبيلدەرگە دەگەن قاجەتتىلىك ازايادى. سونىمەن قاتار، نۇكتەلىك قۇرىلىستارداعى ساۋلەت، كەڭ پاتەرلەر مەن ۇلكەن تەرەزەلەر، قاۋىپسىزدىكتىڭ ەڭ جاقسى تەحنولوگيالارى، بالالار مەن سپورت الاڭدارى بار اۋلالاردى تابيعي، ەكولوگيالىق ماتەريالدارمەن جاڭارتۋ، سوڭعى لاندشافتتىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ سەكىلدى زاماناۋي قۇرىلىس ستاندارتتارى قالا تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

دۋباي تاجىريبەسى

–      قۇرىلىستى باستاماس بۇرىن قانداي الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنەسىزدەر؟

–     باتىستا تۇرعىندار تىعىزدىعى جوعارى اۋدانداردا ادامداردى ءبىر كەڭىستىكتە شوعىرلاندىرۋ ارقىلى رەسۋرستار ۇنەمدەلەدى. بۇل قالا تۇرعىندارى ءۇشىن قوعامدىق كولىكتىڭ جانە باسقا دا قىزمەتتەردىڭ ماگيسترالدىق (ورتالىق) اعىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. حالىقتىڭ تىعىزدىعى از، دامىعان جەكە سەكتورى بار، سيرەك قۇرىلىستى قالا دامىعان جاعدايدا اۆتوبۋستار مەن تروللەيبۋس سانى دا ارتادى. تاجىريبە كورسەتكەندەي، جولداردا كولىك تولىپ، كەپتەلىستەر جاسايدى. سوندىقتان قالانىڭ بارلىق اۋداندارىنىڭ تەڭدەي دامۋى، ءوزىن-وزى قامتاماسىز ەتە الۋى جانە حالىق ءۇشىن بارلىق قاجەتتى قىزمەتتەر مەن عيماراتتارى، تۇرعىن ۇيلەرى مەن جۇمىس ورىندارىنىڭ بولۋى وتە ماڭىزدى. مىسالى، امەريكاداعى ەڭ ءىرى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى ماياميدە تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى، قوناقۇيلەر، كونفەرەنس-ورتالىق پەن دۇكەندەر، بيزنەستى تارتۋ، كاسىبي قىزمەتتەر، قارجى جانە ساۋدا، قوناقجايلىلىق سالاسىندا جۇمىسپەن قامتۋ ۇلعايىپ، كوپفۋنكسيونالدى تۇردە دامۋدا. ال الماتىدا، جالپى، قوعامعا وڭ اسەر ەتەتىن ءارى قارقىندى دامىپ جاتقان بوتانيكالىق ب ا ق، تەرەڭقۇر، ەسەنتاي، سايران كولىنىڭ جاعالاۋى سەكىلدى جوبالاردى اتاي الامىز.

قۇرىلىس بويىنشا الەمدەگى وزىق ۇلگى دۋبايدان بايقالادى. ويتكەنى، مەگاپوليس قوعامدىق كولىكتى بەلسەندى پايدالانۋ مەن اۋماقتى جانداندىرۋ ءۇشىن مەترو ستانسيالارىنىڭ جانىنداعى، نەگىزگى كولىك توراپتارىنىڭ اينالاسىنداعى قۇرىلىستى تىعىز سالادى. بۇل جۇمىسقا، دۇكەنگە، ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىنا قىسقا ۋاقىت ىشىندە جەتۋگە بولاتىن «20 مينۋتتىق قالا» تۇجىرىمداماسى اياسىندا جاسالادى. ماسەلەن، بۋردج-حاليفادا تۇرعىن ۇيلەر مەن كوممەرسيالىق ءۇي-جايلار قاتار شوعىرلاندىرعان. ال پراگادا حالىق سانى ارتقانمەن، بيلىك قولدانىستاعى جاسىل ايماقتاردى ساقتاۋعا جانە ءتىپتى كەڭەيتۋگە تىرىسادى.

كەمىندە 50–100 جىلدىق بولاشاققا جوسپارلانۋى كەرەك

–      قالاداعى عيماراتتاردى تۇرعىزۋ كەزىندە نەنى ەسكەرۋ كەرەك؟

–     ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭا عيماراتتاردىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى قاۋىپسىزدىگى، كەلبەتى، ونىڭ ماسشتابىنىڭ وزگە ورتالىقتارمەن ۇيلەسۋى، جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن جايلىلىق ماسەلەلەرى، ينجەنەرلىك جۇيەلەرگە ارتىلاتىن جۇكتەمە  قاپەرگە الىنۋى كەرەك. مۇندا كوپ نارسە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ دە، قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ دا قۇزىرەتتىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىنا بايلانىستى. ال نۇكتەلىك قۇرىلىسقا تىيىم سالۋ قالالاردىڭ بولاشاق دامۋىنداعى ماسەلەسىن شەشپەيدى. كەرىسىنشە، بۇل قيىندىقتار تۋدىرادى. كەم دەگەندە 50–100 جىلدان كەيىنگى بولاشاقتى ويلاۋ جانە جوسپارلاۋ ماڭىزدى.

نەگىزىنەن، قالا اكىمشىلىگى دامۋ پەرسپەكتيۆالارىنا نەگىزدەلگەن ساۋلەت جوبالارىنا ارناپ حالىقارالىق جارىستار وتكىزەدى. ماسەلەن، ءبىزدىڭ كومپانيا الماتىداعى «باتىس قاقپا» جانە «شىعىس قاقپا» پوليورتالىقتارىنىڭ جوبالارىن، وزبەكستانداعى چيرچيك وزەنىنىڭ بويىنداعى اۋماقتى دامىتۋ جوباسىن دايىنداۋدا، ازەربايجانداعى باكۋ ماڭىنداعى كاسپيي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى «Sea Breeze Resort» كۋرورتتىق جانە تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ جوباسىنا قاتىسۋدا. وسىلايشا Grand Chirchik جوسپارى تۇرعىن ءۇي اۋداندارىنداعى ساياباقتاردى، كانالدار مەن قوعامدىق كەڭىستىكتەردى قۇرۋدى قامتيدى. مۇنداي اۋداندار سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك نىساندار مەن قوعامدىق كولىك ايالدامالارىنىڭ جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە قولجەتىمدىلىگىن، قۇرىلىستىڭ كوپفۋنكسيونالدىعىن، ۆەلوسيپەدشىلەر مەن جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ىڭعايلى كوشەلەردى، تۇرعىندار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا ارنالعان كەڭىستىكتەردى دە ەسكەرەدى. سوندىقتان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ تىعىزدىعى جەرگىلىكتى بيزنەس پەن قىزمەتتەردىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

قالالارداعى حالىق سانى قارقىندى وسە بەرەتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك، سوندىقتان قولدانىستاعى عيماراتتار شەگىندە تۇرعىن ءۇي مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ نەمەسە جاڭا اۋدانداردى جوبالاۋ ماسەلەسى جىل سايىن بۇكىل الەمدە وزەكتى بولا تۇسەدى. الەمنىڭ كوپتەگەن ءىرى مەگاپوليسىن، سونىڭ ىشىندە ۆاشينگتون نەمەسە لوندوندى دامىتۋ تاجىريبەسى وسىنداي. ماسەلەن، ۇلىبريتانيا استاناسىندا كوپتەگەن ءىرى ورتالىق بار – قارجى جاعىنان سيتي (City of London)، كاناري-ۋورف (Canary Wharf)، ساياسي جانە مادەني ۆەستمينستەر (Westminster)، ساۋت-بانك كۆارتالى (Southbank Centre)، كوۆەنت-گاردەن (Covent Garden)، كينگس-كروسس جانە كلەركەنۆەلل (King's Cross and Clerkenwell، ديزاين جانە مەديا شىعارماشىلىق يندۋستريا ورتالىقتارىنا اينالعان بۇرىنعى ونەركاسىپتىك اۋداندار). وسى تۇرعىدا تىعىزدىق تەپە-تەڭدىگى عىلىمي تۇرعىدان، جان-جاقتى، ويلاستىرىلعان تاسىلمەن انىقتالۋى كەرەك.

سۇحباتتاسقان

دانا سادىرقان.