Búginde ınternet balalar men jasóspirimderdiń kúndelikti ómiriniń ajyramas bóligine aınaldy. Onlaın bilim alý, qarym-qatynas ornatý, bos ýaqytty tıimdi ótkizý múmkindikterimen qatar, sıfrlyq orta jańa qaýipterdi de ala keldi. Solardyń biri – kıberbýllıng, ıaǵnı ınternet arqyly qorlaý, qoqan-loqqy kórsetý, kemsitý. Bul qubylys sońǵy jyldary ata-analardy ǵana emes, pedagogter men psıhologterdi, memlekettik organdardy da alańdatyp otyr.
Osyǵan baılanysty Qazaqtan Parlamentinde jáne qoǵamdyq uıymdar arasynda balalardy kıberbýllıngten qorǵaý máselesi jıi kóterilip keledi. Zańnamalyq bastamalar men qoǵamdyq talqylaýlar barysynda túrli sala ókilderi naqty usynystaryn ortaǵa salýda.
Qoǵamdyq belsendiler kıberbýllıngti jeke minez-qulyq máselesi retinde ǵana emes, balanyń quqyǵyn buzatyn áleýmettik qaýip retinde qarastyrý kerek dep esepteıdi. Olardyń aıtýynsha, eń basty máseleniń biri – zańnamada bul uǵymnyń naqty ári túsinikti anyqtamasynyń bolmaýy. Iaǵnı qandaı áreket kıberbýllıngke jatady, qandaı jaǵdaıda jaýapkershilik týyndaıdy – munyń barlyǵy zań júzinde aıqyndalýy tıis.
Sonymen qatar, jábirlenýshini qorǵaýdyń jedel tetikterin engizý usynylady. Iaǵnı bala nemese ata-ana shaǵymdanǵan sátten bastap, zıandy kontentti tez arada joıý, agresordyń akkaýntyn ýaqytsha shekteý, psıhologıalyq kómek kórsetý sekildi sharalar keshiktirilmeı júzege asýy qajet. Belsendiler áleýmettik jeliler men sıfrlyq platformalardyń da bul úderistegi jaýapkershiligin arttyrýdy mańyzdy sanaıdy.
· Aldyn alý – eń tıimdi jol
Bilim berý salasynyń ókilderi kıberbýllıngpen kúreste aldyn alý jumystarynyń róli erekshe ekenin atap ótedi. Muǵalimder men ádiskerler mektep baǵdarlamasyna sıfrlyq qaýipsizdik, ınternettegi etıka jáne onlaın minez-qulyq mádenıetin engizý qajettigin alǵa tartyp otyr. Bylaısha aıtqanda, balalarǵa tek tyıym salý emes, ınternetti qaýipsiz qoldaný daǵdylaryn úıretý mańyzdy.
Sondaı-aq, mektepterde kıberbýllıng jaǵdaıyna arnalǵan naqty áreket etý algorıtmi bolýy tıis. Bala onlaın qysymǵa ushyrasa, kimge júginedi, mektep qandaı shara qoldanady, psıholog pen ata-ana áreketi qandaı bolýy shart – osynyń bári júıeli túrde belgilenýi qajet. Pedagogter muǵalimderdiń ózderin de arnaıy daıarlaý kerek ekenin aıtady, sebebi balanyń minez-qulqyndaǵy ózgeristerdi der kezinde baıqaý kóp jaǵdaıda máseleniń ýshyǵýyna jol bermeıdi.
Psıhologter kıberbýllıngtiń syrt kózge baıqalmaıtyn, biraq tereń psıhologıalyq saldaryna nazar aýdartady. Onlaın qorlaý balanyń ózin-ózi baǵalaýyna, senimine, emosıonaldyq turaqtylyǵyna keri áser etýi múmkin. Sondyqtan mektepterde psıhologıalyq kómektiń qoljetimdi ári qupıa túrde kórsetilýi asa mańyzdy. Olardyń aıtýynsha, jábirlenýshini kinálaý nemese «óziń sebepker boldyń» degen kózqaras jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyrady. Sonymen qatar, kıberbýllıng jasaǵan balalarmen de túzetý baǵytyndaǵy jumys júrgizý qajet. Sebebi agresıa kóbine ishki kúızelis pen sheshilmegen máselelerdiń kórinisi bolýy múmkin.
Elimizde balalardy kıberbýllıngten qorǵaý máselesi birtindep jolǵa qoıylyp keledi. Qoǵamdyq belsendiler quqyqtyq tetikterdi kúsheıtýdi, bilim berý salasynyń mamandary aldyn alý sharalaryn júıeleýdi, al psıhologter balanyń ishki qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi alǵa tartyp otyr. Sarapshylardyń ortaq pikiri «bul másele tek tyıym salýmen nemese jazalaýmen sheshilmeıdi» degenge saıady.
Balanyń sıfrlyq keńistiktegi qaýipsizdigi – zań, bilim jáne psıhologıalyq qoldaýdyń birlesken jumysyna tikeleı baılanysty. Osy úsh baǵyt úılesimdi júzege asqanda ǵana ınternet balanyń qalypty damýyna qaýip tóndirý emes, kerisinshe múmkindik týǵyzý alańyna aınalmaq.