Қазақстан Республикасында азаматтар мен заңды тұлғалардың бұзылған құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында прокуратура органдарына және сотқа жүгіну механизмдері заңмен нақты белгіленген. Бұл рәсімдер Қазақстан Республикасының Конституциясымен, «Прокуратура туралы» Конституциялық заңымен және Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексімен реттеледі.
Прокуратура – заңдардың дәл әрі бірыңғай сақталуын жоғары деңгейде қадағалайтын орган болып табылады. Жеке және заңды тұлғалар прокуратураға өз құқықтарының бұзылғаны жөнінде шағым түсіре алады. Мұндай өтініштер заңдылықты қамтамасыз ету, кінәлі тұлғаларды жауапқа тарту және әділеттілікті қалпына келтіру үшін қаралады.
Прокуратураға жүгіну формасы міндетті түрде қатаң үлгіде болмауы мүмкін, алайда шағымда нақты заң бұзушылықтар, оны жасаған тұлға немесе орган көрсетіліп, өтініш иесі туралы деректер болуы тиіс. Өтініш жазбаша түрде немесе электронды форматта – «E-Otinish» ақпараттық жүйесі мен «Электрондық үкімет» порталы арқылы жолдана алады. Барлық шағымдар міндетті түрде тіркеліп, заңмен белгіленген мерзімде қаралады – әдетте 15 жұмыс күні ішінде. Қосымша тексерулер қажет болған жағдайда бұл мерзім 2 айдан аспауы тиіс, әрі бұл туралы өтініш берушіге хабарланады.
Қарау нәтижесінде прокуратура тиісті органдардан құжаттар сұратуға, тексерулер жүргізуге және прокурорлық ықпал ету актілерін – наразылық, ұсыныс, ұйғарым немесе қаулы – шығаруға құқылы. Бұл шаралар құқық бұзушылықты жоюға, жәбірленушінің құқықтарын қалпына келтіруге және кінәлілерді әкімшілік, тәртіптік немесе қылмыстық жауапкершілікке тартуға бағытталады.
Егер азамат немесе ұйым қандай да бір лауазымды тұлғаның, мемлекеттік органның немесе ұйымның әрекеті (не әрекетсіздігі) өзінің құқықтарын бұзды деп есептесе, ол сотқа жүгінуге құқылы. Қазақстан Республикасының Конституциясы азаматтардың сот арқылы құқықтарын қорғауына кепілдік береді. Сотқа шағым беру үшін тиісті талап арыз жазылып, онда тараптар туралы мәліметтер, даудың мәні, бұзылған құқықтар, талапкердің нақты талаптары мен оларды дәлелдейтін айғақтар қамтылуы керек.
Әдетте талап арыз жауапкердің орналасқан жері бойынша сотқа беріледі, егер заңда немесе келісімшартта басқаша көрсетілмесе. Мемлекеттік органдардың әрекеттеріне қатысты дауларды қарау кезінде Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекске сәйкес арнайы рәсімдер қолданылады. Бұл кодекс заңдылық, теңдік, жарыспалылық және бейтараптық қағидаттарын қамтамасыз етеді.
Сот шағымдарды белгіленген мерзімдерде қарайды, тараптарды шақырып, айғақтарды зерделеп, шешім шығарады. Егер сот талапкердің пайдасына шешім қабылдаса, жауапкерге құқық бұзушылықты жою, залалды өтеу немесе өзге де шаралар қабылдау міндеттеледі. Сот шешімімен келіспеген жағдайда тараптар апелляциялық немесе кассациялық тәртіппен жоғары тұрған сот инстанцияларына шағым түсіре алады.
Осылайша, Қазақстан Республикасында құқықтарды қорғаудың екі негізгі механизмі жұмыс істейді: прокуратура және сот жүйесі. Прокуратура заң бұзушылықтарды анықтап, оларға ден қойса, сот жүйесі нақты дауларды түпкілікті шешеді. Бұл механизмдер бірін-бірі толықтырып, азаматтар мен ұйымдардың құқықтарының кешенді қорғалуын қамтамасыз етеді.
ҚР Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнаулы есепке алу комитетінің Алматы қаласы бойынша департаменті.