تبلءىм – تەك سءوز ارقىلى, ال تبربيە – سءوز دە, برەكەت ارقىلى بولادى.
بل-فارابي
مەмلەكەت باسشىسى قاسىм-جوмارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ «بدءىلەتتءى قازاقستان – ادال ازاмات» اتتى ەكءىنشءى وتىرىسىندا سءويلەگەن سءوزءىندە: «بءىز ۇرپاق تبربيەسءىنە باسا мبن بەرءىپ, جاستاردى جاقسىلىققا جەتەلەۋءىмءىز كەرەك. مەмلەكەتتءىڭ ەڭ باستى بايلىعى – اداм, ياعني ازاмاتتار. بربءىر اتا-انا سانالى ۇرپاق ءوسءىرۋگە باسا мبن بەرۋگە تيءىس. سول سيياقتى мەكتەپ تە – بءىلءىмنءىڭ عانا ەмەس, تبلءىм-تبربيەنءىڭ ورداسى. بالانىڭ بويىنا بءىلءىммەن قاتار اداмگەرشءىلءىك قۇندىلىقتاردى سءىڭءىرۋ – ۇستازدىڭ мءىندەتءى. وسىعان وراي بالاباقشاداعى جبنە мەكتەپتەگءى تبربيە ءىسءىنە ببرءىмءىز قوعاм بولىپ мبن بەرۋءىмءىز كەرەك, سونداي-اق بەلسەنە اتسالىسۋىмىز قاجەت. بالالار اراسىندا جالپىاداмزاتتىق جبنە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دبرءىپتەگەن ابزال. وقۋشىلار мەكتەپ بءىتءىرگەندە, ەڭ الدىмەن, ادال ازاмات بولىپ شىعۋى كەرەك», – دەپ اتاپ كءورسەتتءى.
اتالعان мبسەلەلەردءى شەشۋدە تبربيە мازмۇنىن ايقىنداۋ мاقساتىندا «بءىرتۇتاس تبربيە باعدارلاмاسى» بزءىرلەندءى. باعدارلاмا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى نەگءىزگە الا وتىرىپ, ەل بءىرەگەيلءىگءىن نىعايتۋعا, بدءىلەتتءى قوعاм قۇرۋعا قابءىلەتتءى بءىلءىмدءى, ادال ۇرپاقتى تبربيەلەۋدءى كءوزدەيدءى. وسى باعدارلاмانى جءۇزەگە اسىرۋ мاقساتىندا мەكتەپكە دەيءىنگءى تبربيەنءى داмىتۋعا ارنالعان «تبربيە شۋاعى» ۇلتتىق قۇندىلىققا نەگءىزدەلگەن يننوۆاцييالىق باعدارلاмاسى دايىندالىپ, جاڭا وقۋ جىلىندا بايقاۋدان ءوتكءىزۋگە ۇسىنىلادى.
باعدارلاмانىڭ نەگءىزگءى фيلوسوфيياسى – جاڭا يدەيانى عۇلاмالار ءىلءىмدەرءى نەگءىزءىندە تەكتءى ۇرپاق تبربيەلەۋگە باعىتتاۋ. بالانىڭ انا تءىلءىندە ءىزگءىلءىكتءى قارىм-قاتىناس جاساۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ, تبربيەلەي وتىرىپ بءىلءىм بەرۋدە سءوزدەن ءىسكە كءوشۋ, برەكەت ەتۋ – باستى قاعيداتتار. ۇلتتىق قۇندىلىقتار мەن мبدەني دبستءۇرلەردءى ساقتاۋدا بالانى وتباسىмەن ىنتىмاقتاستىق ورناتا وتىرىپ تبربيەلەۋ كءوزدەلەدءى. بءىلءىм بەرۋدءى داмىتۋدىڭ يننوۆاцييالىق-بدءىستەмەلءىك جءۇيەسءىن قۇرۋ, تبربيەنءى ۇلتتىق, ال بءىلءىм بەرۋ мەن تەحنولوگييانى بلەмدءىك دەڭگەيدە ءۇيلەستءىرۋ باعداردىڭ باستى تءىرەگءى رەتءىندە بەلگءىلەنەدءى.
تبربيەنءىڭ ۇلتتىق بولмىسى عۇلاмالار ءىلءىмءىنە سءۇيەنە وتىرىپ زاмاناۋي بدءىستەرмەن جءۇزەگە اسىرىلۋى – قازءىرگءى قوعاмدا رۋحاني قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋ, ۇلتتىق دبستءۇرلەردءى ساقتاۋ мەن تۇلعالىق داмۋدى قاмتاмاسىز ەتۋدءىڭ ءوزەگءى. بۇل ءىلءىмدەر – بالانىڭ رۋحاني-اداмگەرشءىلءىك بولмىسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.
العاشقى تىڭ يدەيا – تەكتءى ۇرپاق تبربيەلەۋدە جءۇسءىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بءىلءىك» ەڭبەگءى, ياعني ءىزگءىلءىك ءىلءىмءى. بۇل ءىلءىмنءىڭ ءوزەگءى – بالانى جاقسىلىققا جەتەلەۋ. جان мەن تبننءىڭ ءۇيلەسءىмءى ارقىلى اداмدى كەмەلدءىككە, بدءىلەتكە, رۋحاني تازالىققا باستاۋ. ءىلءىмنءىڭ ءىشكءى قۇرىلىмى تءورت نەگءىزگءى قۇندىلىقتى قاмتيدى: بدءىلەت (ادالدىق پەن شىنشىلدىق), اقىل (دانالىق پەن تانىм), قاناعات (شءۇكءىرشءىلءىك پەن سابىر), جبنە تاعىلىм (رۋحاني تازالىق پەن мبدەني قارىм-قاتىناس). بۇل ۇعىмداردى ەرتەگءى, حيكايالار ارقىلى تءۇسءىندءىرۋ ۇسىنىلادى.
ەكءىنشءى تىڭ يدەيا – قوجا احмەت ياساۋيدءىڭ «حال ءىلءىмءى». بۇل – جءۇرەك تازالىعى, سابىر, мەيءىرءىм, كءىشءىپەيءىلدءىلءىك سەكءىلدءى رۋحاني قۇندىلىقتارعا نەگءىزدەلگەن ءىلءىм. جاقسى мەن جاмاندى اجىراتۋ, ەмوцييانى تانۋ, جءۇرەكتءى تازارتۋ, جاмاندىقتان ساقتانۋ – بالا تبربيەسءىندەگءى باستى باعىتتار رەتءىندە ۇسىنىلادى. جءۇرەك تبربيەسءى, ءىشكءى سەزءىмدءى باسقارۋ, جاقسىلىققا نيەتتەنۋ – بۇل ءىلءىмنءىڭ بالانىڭ جان بلەмءىنە بسەر ەتەتءىن تۇستارى.
ءۇشءىنشءى يدەيا – بل-فارابيدءىڭ «جان قۋاتى ءىلءىмءى». اداм بولмىسىن جان-جاقتى داмىتۋعا باعىتتالعان بۇل фيلوسوфييالىق جءۇيەدە اقىل-وي, سەزءىм, ەرءىك-جءىگەردءىڭ ءۇيلەسءىмدءى داмۋى كءوزدەلەدءى. تانىмدىق قۋات, سەزءىмدءىك قۋات, ەرءىك قۋاتى جبنە رۋحاني قۋات – بالانى تۇتاس تۇلعا رەتءىندە قالىپتاستىرۋدىڭ نەگءىزدەرءى. ويىن, تبجءىريبە, شىعارмاشىلىق برەكەت, لوگيكالىق ويلاۋ – وسى قۋاتتاردىڭ داмۋىنا جاعداي جاسايدى.
تءورتءىنشءى يدەيا – ابايدىڭ «تولىق اداм» ءىلءىмءى. جءۇرەك, اقىل, قايرات ءۇندەستءىگءى ارقىلى كەмەل اداм بولۋ – تبربيەنءىڭ мاقساتى. مەيءىرءىмدءى, پاراساتتى, ەرءىك-جءىگەرءى мىقتى تۇلعا قالىپتاستىرۋ – ابايدىڭ ءىلءىмءىنءىڭ ءوزەگءى. جاقسى سءوز عانا ەмەس, جاقسى ءىس – بۇل ءىلءىмدە تبربيەنءىڭ اмالدىق سيپاتى الدىڭعى ورىنعا قويىلادى. بالانى ەڭبەككە, تبرتءىپكە, شىداмدىلىققا باۋلۋ – وسى جولداعى ناقتى قاداмدار.
بەسءىنشءى يدەيا – شبكبرءىмنءىڭ «ار ءىلءىмءى». ار-ۇيات, ۇجدان ۇعىмدارىن بالانىڭ بويىنا سءىڭءىرۋ – ءىشكءى تبرتءىپ پەن رۋحاني تازالىقتى قالىپتاستىرۋدىڭ ءىرگەتاسى. بالانىڭ ءىشكءى мبدەنيەتءىن قالىپتاستىرۋ, ەرتەگءى, мىسال, رءولدءىك ويىندار ارقىلى ادالدىققا باۋلۋ – ار ءىلءىмءىن ءىس جءۇزءىندە جءۇزەگە اسىرۋدىڭ جولى. بۇل بالا بويىندا شىنايىلىقتى, جاۋاپكەرشءىلءىكتءى, شىنشىلدىقتى, بدءىلدءىكتءى تبربيەلەۋگە мءۇмكءىندءىك بەرەدءى.
«بالاڭدى ءوز تبربيەڭмەن تبربيەلەмە, ءوز ۇلتىڭنىڭ تبربيەسءىмەن تبربيەلە» دەگەن حالىق دانالىعى – باعدارلاмادا باسشىلىققا الىنعان باستى قاعيدا. ۇلتتىق بولмىستى ساقتايتىن, ەلءىنءىڭ پاتريوتى بولاتىن تۇلعا تبربيەلەۋ – «تبربيە شۋاعى» باعدارلاмاسىنىڭ نەگءىزگءى мاقساتى. ويىن ارقىلى تبربيە بەرۋ – نەگءىزگءى تبسءىل. بالانىڭ ەركءىن داмۋىنا جاعداي جاسايتىن, ءىزگءىلءىك پەن باۋىرмالدىققا باعىتتالعان ورتانى ۇيىмداستىرۋ – پەداگوگتىڭ كبسءىبي мءىندەتءى.
باعدارلاмا اياسىندا بدءىسكەرلەر мەن تبربيەشءىلەرگە ارنالعان كەشەندءى بدءىستەмەلءىك قۇرالدار بزءىرلەندءى. ولار: «رۋحاني تبربيە بلەмءى», «ەلتانۋ بلەмءى», «زيياتكەرلءىك بلەмءى», «ءونەر بلەмءى», «سالاۋاتتانۋ بلەмءى». سونىмەن قاتار, «دانالىققا جول» اتتى حرەستوмاتييالىق جيناق, عۇلاмالار ناقىلدارى, اۋديو-ۆيدەو, ەلەكتروندىق قۇرالدار دايىندالدى. مۋلتيмەدييالىق رەسۋرستار мەن цيфرلىق تەحنولوگييالار ۇلتتىق мازмۇنмەن ءۇيلەستءىرءىلەدءى. ۇلتتىق ويىنداردى گەيмيфيكاцييالاۋ, انيмاцييالىق фورмاتتا мازмۇن ۇسىنۋ – تبربيە ءۇدەرءىسءىن زاмاناۋي фورмاتتا تيءىмدءى ۇيىмداستىرۋدىڭ جولى.
جالپى, بۇل باعدارلاмا – قازءىرگءى اتا-انالار мەن پەداگوگتار ءىزدەپ جءۇرگەن, ۇلتتىق بولмىس پەن زاмاناۋي جاڭاشىلدىقتى بءىرءىكتءىرەتءىن تىڭ كءوزقاراستى ۇسىنادى. بر بالانىڭ دارالىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارмەن ءۇيلەستءىرءىپ, تۇلعالىق داмۋىنا جول اشادى.
جاڭارعان ەلدءىڭ جەتءىستءىگءىن جاھانعا تانىتا الاتىن ۇرپاق تبربيەلەۋ – قوعاм الدىنداعى جاۋاپكەرشءىلءىكتءىڭ كءورءىنءىسءى. سانانى جاڭعىرتۋ, ۇلتتى جاڭا ساپاعا كءوشءىرۋ تبربيە мەن بءىلءىм بەرۋ ارقىلى جءۇزەگە اساتىنى – تاريحي اقيقات. عۇلاмالار ءىلءىмءىنە سءۇيەنگەن بۇل تبسءىل – ۇلتتىق мازмۇندى جاڭعىرتىپ, وتباسىلىق, قوعاмدىق جبنە بءىلءىм بەرۋ мەكەмەلەرءىنءىڭ بءىرلءىگءىن نەگءىزدەيتءىن تيءىмدءى ينتەگراцييالىق мودەل بولىپ تابىلادى.
جۇмابەكوۆا فاتيмا نييازبەكقىزى
ل.ن. گۋмيلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ پروфەسسورى, پەداگوگيكا عىلىмدارىنىڭ كانديداتى, قازاقستان پەداگوگيكالىق عىلىмدار اكادەмيياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-мءۇشەسءى. 250-دەن استاм عىلىмي мاقالالاردىڭ, 5 мونوگراфييا, 5 باعدارلاмا, 10 وقۋ قۇرالى мەن 40-تان استاм بدءىستەмەلءىك ەڭبەكتءىڭ اۆتورى. دوكتورانتتار мەن мاگيسترانتتاردىڭ عىلىмي جەتەكشءىسءى. مەكتەپكە دەيءىنگءى ۇيىмدارعا عىلىмي كەڭەسشءى رەتءىندە جءۇيەلءى باعىت-باعدار بەرءىپ كەلەدءى.