Атом электр станциясының құрылысы – Қазақстанның энергетикалық саясатындағы ең көп талқыланған мәселелердің бірі. АЭС құрылысының қажеттілігі мен ықтимал салдары туралы пікірталастар көптеген жылдар бойы жүріп келеді, қоғам бұл процеске қатысуды талап етеді. 2023 жылы АЭС салу мәселесі бойынша референдум өткізу бастамасы жарияланып, бұл шешімнің ел үшін маңызы айқындалды.
Әрбір демократиялық қоғамның айқын нышаны – ашық және әділетті сайлау мен референдум өткізу. Бүгінгі таңда Қазақстанда Парламент және Президент сайлаулары өткізіліп, дауыс берушілердің белсенділігі мен шешім қабылдау қабілетіне сәйкес отандық модель қалыптасты. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары референдум арқылы Ата Заңды қабылдау мен Тұңғыш Президенттің өкілеттігін ұзарту мәселелері шешілсе де, соңғы жылдары референдум өткізу кідіріп қалған болатын. Дегенмен, соңғы жылдары референдум институты демократиялық қоғамның жарқын көрінісі ретінде қайта жаңғыруда.
Қазіргі таңда бұқаралық ақпарат құралдарында референдумды дайындау мен өткізу тәртібі, сондай-ақ олардың өкілдерінің сайлау учаскелерінде болу ережелері нақтыланған. Референдумға қатысты қоғамдық пікірге сауалнама жүргізу жүйесі енгізілген. Бұл ережелер қоғамдық сауалнама желеуімен халықтың пікірі деп жеке ой-пікірлерді енгізуден қорғау мақсатында жасалды.
Дауыс беруге арналған бюллетеньдер сайлаушылар санына тең болады және 1% резервпен қазақ және орыс тілдерінде дайындалады. Референдум комиссияларының азаматтардың құқығын қорғауға қатысты әрекеттері мен шешімдері заңнама аясында реттеледі.
Ел болашағы алдындағы міндет
Елімізде референдум өткізу заңнама аясында реттеледі және оны шартты түрде негізгі төрт кезеңге бөлуге болады:
1. Референдум бастамасы: Референдум өткізу құқығына Қазақстан Республикасының Президенті, Парламент немесе азаматтар ие. АЭС салу мәселесі бойынша референдум өткізу бастамасын Қазақстан Үкіметі экономикалық және экологиялық тұрғыдан негіздеме жасап, қолға алды.
2. Референдум күнін жариялау: Республика Президенті бастаманың конституциялық нормаларға сәйкестігі туралы Конституциялық кеңестің қорытындысын алғаннан кейін референдум күні айқындалады. Бұл мерзім азаматтардың дауыс беруге дайындалуына мүмкіндік беру үшін белгіленеді. 2023 жылдың қыркүйек айында Мемлекет басшысы Қазақстан халқына арнаған Жолдауында референдум өткізудің нақты күнін жариялады.
3. Сайлаушыларды тіркеу: Қазақстанда сайлаушыларды алдын ала тіркеу жүйесі жұмыс жасайды. 18 жасқа толған және сайлау құқығы бар азаматтар жергілікті өзін-өзі басқару органдары ұсынған мәліметтер негізінде сайлаушылар тізіміне енгізіледі.
4. Халықты ақпараттандыру: Референдумды ұйымдастырушылар азаматтарды дауыс беру туралы кеңінен хабардар етуге міндетті. БАҚ арқылы жоба жақтаушылары мен қарсыластардың пікірлерін ашық білдіруге тең жағдай жасау маңызды.
Референдумға қатысу – азаматтың құқығы ғана емес, сонымен қатар оның ел болашағы алдындағы азаматтық жауапкершілігі. Біз әрбір азаматтың референдумға қатысуы және өзінің таңдауын жасауы маңызды деп санаймыз, өйткені бұл елдің стратегиялық болашағын айқындайтын шешім.