Búgíngídeı bárí jetkílíktí zamanda ísten shyqqan, kereksíz dúnıení jınaı beretín jandar aınalamyzda az emes. Meılí ol kıím bolsyn, ydys, jıhaz nemese ūsaq-túıek zattar bolsyn. Eskí-qūsqyny tastauǵa kóz qımaı, ózíndegí bar dúnıe-múlkí azdaı, ózgeníń qajetsíz dep tastaǵanyn da úıge tasıtyndar da tabylady. Syrt kózge esh sókettígí joq bolyp kóríngenmen, mūndaı ádet baıqausyzda psıhologıyalyq dertke ūlasuy múmkín ekenín bíldíńíz be? Keı zattardan bas tartu nege sonshalyq qıyn? Būl sūraqtyń jauabyn Aqshamnews.kz tílshísí ízdep kórdí.
Keıbír adamdar úshín mūndaı dúnıeler jaı ǵana kezínde qoldanǵan zat nemese estelík bolsa, endí bíreuler úshín olardy tastau - úlken kúızelís, típtí qorqynysh tudyrady. "Kerek bolyp qalar", "bír kádege jarar" degen oımen jınalǵan zattar būrysh-būryshty bírtíndep toltyryp, adamnyń ómír súruíne qajet keńístíktí úıge emes, úıíndíge aınaldyrady.
Shamadan tys qajetsíz zattardy "jınaı beru" uaqyt óte úıdí qoqys alańyna aınaldyruy, al ony jasaǵan adamnyń ózí psıhologıyalyq dertke ūshyrauy múmkín. Halyq arasynda mūndaı dert "Plyushkın sındromy" dep atalyp ketken. Al ǵylymı atauy - hoardıng (aǵylshynsha hoard - "jınau, qor jasau"). Bír ókíníshtísí, osyndaı sındromy bar adamdar mūndaı áreketímen sau adamdardyń ómíríne, densaulyǵyna qauíp tóndíredí. Jaqynda Atyrau qalasynda bolǵan myna jaǵdaı "jaǵa ūstatty". Úıín antısanıtarıya talaptaryna saı kelmeıtín jaǵdaıǵa jetkízgen otbasy kíshkentaı balasyn adam tūrǵysyz jaǵdaıda ósíríp kelgen.
Osyǵan ūqsas taǵy bír jaǵdaı aı íshínde Pavlodar qalasynda da boldy. Kórshí páterdíń jylu qūbyry qatyp, ísten shyqqannan keıín, tūrǵyndar máseleníń mán-jaıyn anyqtau úshín álgí úıdíń esígín qaǵady. Jauap bolmaǵan soń, polıtsıyaǵa júgíníp, páterge tártíp qyzmetkerleríníń kómegímen kíredí. Ayaq attap basatyn jerí joq páterde jınalǵan qoqyr-qoqsyqtyń kóptígí sonshalyq, típtí tóbege deıín jetken.
Plyushkın sındromy degenímíz ne?
Būl atau orystyń jazushysy N. V. Gogoldíń "Ólí jandar" shyǵarmasyndaǵy Stepan Plyushkın esímdí keıípkermen baılanysty. Bír kezderí aqyldy árí sharuaqor bolǵan ol shyǵarma jelísí boıynsha áıelíníń qazasynan keıín bar bolmysyn «joǵaltyp» alady. Óz balalarymen arazdasyp, naǵyz sarańǵa aınalady.
Qazír "Plyushkın" dep qajetsíz zattardy jınap, olardy tastaı almaıtyn nemese tym kóp úı januarlaryn ūstaıtyn adamdardy aıtady.
Gogoldíń nūsqasyndaǵy keıípkerdí jazushy bylaı suretteıdí:
"...oǵan ne kezdesse de: eskí taban, jyrtyq shúberek, shege, synǵan ydys - bárín úıíne tasydy..."
Būryn būl sındrom obsessıvtí-kompulsıvtí būzylystyń bír túrí dep sanalsa, qazír ol derbes auru retínde jíkteledí.
MKB-11 halyqaralyq aurular klassıfıkatsıyasynda Plyushkın sındromy 6B24 - "Jınaqtau būzylysy" dep belgílengen.
Álem halqynyń shamamen 2,5%-ynda hoardıng belgílerí bar, al aurudyń auyr túrí árbír 50-shí adamda kezdesedí.
55 jastan asqandarda būl sındromnyń damu qaupí 20–30 jastaǵylarǵa qaraǵanda úsh ese joǵary. Dese de, būl dert tek egde jastaǵy adamdarda ǵana kezdesedí deuge negíz emes.
Dúnıeqońyzdyqqa parapar būl ádet jynys talǵamaıdy. Erler men áıelderdíń oǵan ūshyrauynda aıyrmashylyq joq. "Plyushkın" sındromyna:
- jalǵyz tūratyn adamdar,
- jaqyn tuysyn joǵaltqandar ūrynǵysh keledí eken.
"Plyushkın sındromy" men kolletsıya jınaudyń aıyrmashylyǵy qandaı?
Zat jınaı beretín adamnyń bárínde patologıya bar deuge kelmes. Belgílí bír zat túrlerín ǵana jınaıtyn adamdar bar. Olar - kollektsıonerler. Kollektsıonerlerdíń aıyrmashylyǵy - óz zattaryn júıelep, kútíp ūstaıtyndyǵynda jáne olardyń kollektsıyasynyń obektıvtí qūny bar. Al "Plyushkınderdíń" jınaǵandary paıdasyz qoqysqa aınalady jáne onyń qashan íske asyp, paıdaǵa jaraıtynyn ózderí bílmeıdí.
"Plyushkınge" ūqsas sındromnyń taǵy bír túrí – Dıogen nemese kárílík álsízdígí
Dıogen sındromy da artyq zat jınaı berumen sıpattalady. Mūndaı adamdar qoqys tastaıtyn jerlerden nemese konteınerlerden zattar jınaıdy. Psıhıkalyq patologıya sanalatyn būl derttíń negízgí belgílerí - óz syrt kelbetíne jáne densaulyǵyna múlde nemqūraıly qarau, ūqypsyzdyq, enjarlyq jáne tūıyqtyq.
Dıogen sındromyna shaldyqqan adamdar aınalasyndaǵylarǵa beıjaı qaraıdy jáne olardyń tūrmysyna aralasuǵa baǵyttalǵan kez kelgen árekettí ózíne jaulasu dep qabyldaıdy.
Sonymen "Plyushkın sındromy" neden paıda bolady?
Bıologıyalyq faktorlar
2004 jyly Aıova unıversıtetíníń ǵalymdary mıdyń prefrontaldy qyrtys aımaǵynyń zaqymdanuy (mysaly, jaraqat nemese operatsıyadan keıín) jınaı beru ádetín tudyratynyn anyqtaǵan.
Psıhologıyalyq faktorlar
Būl sındrom kóbíne kelesí aurulary bar adamdarda damıdy:
- Zeıín jetkílíksízdígí jáne gıperbelsendílík sındromy,
- obsessıvtí-kompulsıvtí būzylys,
- shızofrenıya,
- kúızelís.
Sonymen qatar, penıafobıya – kedeılíkten qorqatyndar da osyndaı auru belgílerí boluy múmkín. Sebebí bala kezínde kedeılík kórgen adam keıín qajetsíz zattardy «kerek bolyp qalar» dep saqtauy múmkín.
Áleumettík faktorlar
Keı adamdardy ata-anasy "eshteńení tastama, bárí kerek" dep tárbıeleıdí. Būl keıín patologıyalyq "jınaı beru" auruyna aparuy múmkín. Sondaı-aq ūzaq uaqyt joqshylyqta ómír súrgen adamdar da osy ádettí qalyptastyrady.
Sındromnyń belgílerí:
- Qajetsíz zattardy shamadan tys jınau (tek satyp alu emes, qoqystan tabuy da múmkín).
- Zattardan bas tarta almau
- Úıdíń tolyp ketuí, qozǵalu qıyndyǵy.
- Tūıyqtyq, ashushańdyq, kúdíkshíldík.
- Problemany moıyndamau.
Januarlardy da "jınaı beretínder" bar
Keı adamdar jauapkershílík pen shamasyna qaramaı, úı januarlaryn da tym kóp qylyp asyrap alatyndar bar, bíraq olarǵa tıísínshe kútím kórsete almaıdy.
Mūndaı ıeler:
- qamqorshylar,
- qūtqarushylar,
- kóbeıtuge tyrysqandar,
- ózderín jaqsy kórsetkísí keletínder bolyp bólínedí.
Nátıjesínde úıde antısanıtarıya men aurular taraıdy.
Psıhıkalyq auruǵa sanalǵannan keıín artyq qoqyr-qoqsyqty jınaı beru dertíníń de belgílí bír kezeńderí bar:
- 1-kezeń - qoqyr-qoqsyq az, ıís joq, zıyankester joq.
- 2-kezeń - shyǵatyn joldyń bírí jabylǵan, januarlardyń ízí bar.
- 3-kezeń - Zattyń shamadan tys kóptígí sondaı, típtí, úı syrtyna deıín shyǵyp ketken, as úı men dárethana las.
- 4-kezeń - Úıde shírígen taǵam, dáret syndyrǵan oryndar, parazıtter bar.
- 5-kezeń - Úı tolyǵymen qoqys tastaıtyn orynǵa aınalǵan, januarlar qauíptí, dárethana men su ístemeıdí.
Sındromnyń qauíptí tūstary:
- Jaraqat alu qaupí (qoqys arasynan ótu kezínde).
- Antısanıtarıya, ınfektsıyalar.
- Jándíkter men kemírgíshterdíń kóbeyuí.
- Órt qaupí.
- Ólím qaupí (qoqys astynda qalyp qoyu).
Būl dert dıagnozyn psıhıatr qoyady. Ony anyqtau úshín qajet bolsa, MRT nemese KT (mı jaraqattaryn anyqtau úshín) jasaıdy. Januarlar bolǵan jaǵdaıda, ınfektsıyalyq taldamalar jasalady. Áńgímelesu kezínde patsıentke tíkeleı sūraqtar qoıylady jáne úı jaǵdaıy baǵalanady.
Psıhıkkalyq auruǵa sanalatyn būl derttíń dauasy bar ma?
Negízgí ádís - kognıtıvtí-mínez-qūlyq terapıyasy (KMT).
Maqsaty:
- auru sebepterín túsínu,
- zattardyń naqty qajettílígín baǵalau,
- artyq zattardan bas tartuǵa úırenu,
- tazalyq pen tártíp daǵdylaryn damytu.
Qajet bolǵanda antıdepressanttar men tynyshtandyratyn dáríler taǵaıyndalady.
Tuystar tarapynan jaqsy qarym-qatynas pen qoldau óte mańyzdy.
Kez kelgen aurudyń aldyn aluda aıtylatyn keńester būl sındromdy da aınalyp ótpeptí. Būl derttíń aldyn alu úshín:
- belsendí ómír salty,
- dūrys tamaqtanu,
- ūıqynyń jetkílíktí boluy (8 saǵat),
- dene jattyǵulary,
- este saqtau men oılaudy damytu (óleń jattau, tíl úırenu) qajet.
Qysqasha aıtqanda, Plyushkın sındromy - būl jaı ǵana kereksíz zattardy "jınap-tası beru" emes, adamnyń ómíríne jáne densaulyǵyna naqty qauíp tóndíretín psıhıkalyq auru. Būl dertke kereǵar keletín taǵy bír sındrom bar. Ol shekten tys tazalyqqa áuestík. Mūndaı ádet te psıhıkalyq auytqudyń belgísí boluy múmkín, deıdí psıhologtar.
London psıhoterapıya mektebí mamandarynyń zertteuíne saı, adam óz sezímín moıyndamaǵan saıyn, onyń boıynda íshteı mazasyzdyq paıda bolady. Al ol óz kezegínde, tazalyqqa degen obsessıvtí mínez-qūlyq arqyly kórínís tabady.
Típtí būl jaǵdaıdyń rıpofobıya degen ǵylymı atauy bar, yaǵnı las nárseden úreılenu. Būl dertke shaldyqqandar qorshaǵan zattarǵa qol tıgízuge qorqady nemese tazalyqqa tym berílíp ketedí. Psıhologtardyń aıtuynsha, rıpofobıya ásírese koronavırus pandemıyasy kezínde keń taralǵan.