Дарынды актер, көрнекті режиссер Шәкен Айманов қандай көлік мінген? Толығырақ aqshamnews.kz материалында.
Бір қызығы, Шәкен Кенжетайұлының ешқашан жеке көлігі болмаған. Оның жеке көлігі тіпті жеке жүргізушісі де болған жоқ. Ол қызмет қажеттілігінен тізгіндеген жалғыз "Волга" газ-21 ақшыл түсті көлігінің өзі студиянікі болатын. Бұл көлік суретте көрсетілген. Бұл көлікті басқа да режиссерлер пайдаланатын және көлік кинокадрлардан көрінеді. Айманов пайдаланған екінші қызметтік автомобиль операторлық ЗИС-110Б көлігі еді. Алайда бұл транспорт тек түсірілім кезінде қолданылған.
1-тарау. «КОС-9А»: камераны аспанға көтерген жүк көлігі
Шәкен Аймановтың қазақ киносына сіңірген еңбегі тек режиссурамен шектелмейді. Ол отандық кино өндірісінің техникалық мүмкіндігін арттыруға да айрықша мән берді.
Сол кезеңдегі «Қазақфильмді» Кеңес Одағындағы алдыңғы қатарлы киностудиялардың біріне айналдырған жаңалықтардың бірі – түсірілім техникасының жетілдірілуі.
Соның ішінде назар аударарлық дүниенің бірі – КОС-9А операторлық краны. Ол ГАЗ-51А жүк көлігінің платформасына орнатылған.
Кранның көмегімен оператор камераны 5,1 метр биіктікке дейін көтеріп, ал ең төменгі нүктеде жерден небәрі 75 сантиметр биіктікте түсірілім жасай алған. Операторлық алаң тік ось бойымен 360 градусқа бұрылатын. Ал бүкіл механизм қолмен басқарылған.
Бұл құрылғыны Одессадағы Старостин зауыты 1950-жылдардың ортасынан бастап шығарған. Яғни ол қолдан жасалған қарапайым құрылғы емес, кино саласына арнайы әзірленген, сертификатталған, шағын сериямен өндірілген кәсіби техника болатын.
«Қазақфильмде» мұндай көліктердің нақты қанша болғанын айту қиын. Дегенмен Шәкен Аймановтың фильмдерін түсіру барысындағы фотосуреттерден кран орнатылған бірнеше жүк көлігін көруге болады. Олардың платформаларындағы айырмашылықтарға қарағанда, студияда әртүрлі машиналар пайдаланылған болуы мүмкін.
Бір қарағанда қарапайым ГАЗ-51А. Бірақ оның үстіндегі кран сол кездегі кино түсірілімінің мүмкіндігін едәуір кеңейткен.
2-тарау. ЗИС-110: партия басшыларынан кино түсірілім алаңына дейін
1950-жылдары кино өндірісіне жаңа түсірілім механизмдерімен қатар, қозғалыстағы көріністерді түсіруге арналған арнайы автомобильдер де қажет болды.
Операторлық көлікке қойылатын талап қатаң еді: машина барынша бірқалыпты жүруі керек, өйткені кез келген діріл камерадағы кадрдың сапасына әсер ететін.
Ол кезде мұндай талапқа көбіне жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер пайдаланған лимузиндер ғана сай келетін. Бірақ оларды жаңадан сатып алу мүмкін болмады. Сондықтан киностудиялар қолданыстан шыққан көліктерді қайта пайдалануға мәжбүр болды.
1950-жылдардың соңында жаңа қызметтік автомобильдер шыққаннан кейін «Қазақфильмге» бірнеше ЗИС-110 келген. Көліктердің біразы жақсы жағдайда болған және күрделі жөндеуді қажет етпеген.
Кейбірінің төбесі алынып, камера орнатылатын арнайы алаң жасалды. Сонымен бірге зауыттан фаэтон ретінде шығарылған ЗИС-110Б де киностудияның көлік паркінде болған.
Кейін бұл машиналар тағы да өзгертілді. Алдыңғы есіктердің артындағы кузов панельдері алынып, орнына қоршауы бар түсірілім алаңдары орнатылды.
Шәкен Айманов дәл осындай өзгертілген ЗИС-110 көлігін «Тақиялы періште» фильмін түсіру кезінде пайдаланған. Ал стандартты ЗИС-110Б-ны «В одном районе» картинасынан көруге болады.
Өкінішке қарай, кезінде мемлекеттік қызметтегі адамдарды тасымалдаған бұл автомобильдердің кино тарихындағы ғұмыры ұзақ болмады. Техникалық ресурсы таусылған соң, олардың бір бөлігі қосалқы бөлшекке бөлініп, енді бірі металға тапсырылды.
3-тарау. ГАЗ-12Б «ЗИМ»: фильмдегі көлік те басты кейіпкер бола алады
Кейде фильмдегі есте қалатын образды актер емес, автомобиль сомдайды.
Шәкен Аймановтың «Перекресток» фильмі – соның бір мысалы.
Картина жедел жәрдем бригадасының жұмысы мен тәжірибелі дәрігер Галии Исмаилованың тағдырын баяндайды. Оның қарамағындағы жедел жәрдем көлігі – әлдеқашан ескірген ГАЗ-М12 «ЗИМ».
Медициналық мекеме басшылығы көліктің техникалық жағдайына аса мән бермейді. Ал оның салдарынан науқастардың қауіпсіздігіне қатер төнеді. Оқиға көліктің адамды қағып кетуінен кейін күрт шиеленісе түседі.
Фильмнің өзі ғана емес, кадрдан көрінетін автомобильдер де қызықты. Соның бірі – Шәкен Кенжетайұлының режиссерлік ЗИС-110Б көлігі. Сондай-ақ сол кезеңде медицина саласында пайдаланылған «Москвич-423» универсалын да байқауға болады.
Ал «ЗИМ» неге жедел жәрдем ретінде пайдаланылды?
Өткен ғасырдың ортасында қазіргі түсініктегі шағын медициналық фургондар мен микроавтобустар әлі кең тарамаған. Сондықтан жедел жәрдем көлігі ретінде жеңіл автомобильдер мен жүк көліктері арнайы қайта жабдықталған.
Айтпақшы, ГАЗ-12Б-ның медициналық нұсқасын сыртқы белгілерінен тануға болады. Оның жүксалғышындағы сыртқы ілмектер зембілді көлікке ыңғайлы орналастыру үшін жасалған.
Кино – өткен дәуірдің автокөлік мұражайы
Ескі фильмдерге қайта қарағанда, біз тек оқиғаны немесе актерлердің ойынын көрмейміз. Экраннан тұтас бір дәуірдің бейнесін байқаймыз.
Көшеде бүгінде кездестіру қиын ГАЗ-А секілді алғашқы кеңестік жаппай фаэтондарды да кино кадрларынан көруге болады.
Тіпті операторлық крандар, экскаваторлар, самосвалдар, автобустар, троллейбустар мен трамвайлар да сол кезеңнің тынысын жеткізеді.
Сондықтан Шәкен Аймановтың фильмдері – қазақ киносының алтын қорынан бөлек, өткен ғасырдағы Қазақстанның техникалық тарихын зерттеуге мүмкіндік беретін ерекше визуалды мұра.
Кейде бір көлік – тұтас дәуірдің тарихын айтып береді. Ал кино сол тарихты бүгінге жеткізетін уақыт машинасы іспетті.