Ғылыми тағылымдама көбіне кәсіби білімді тереңдету, академиялық желілерді кеңейту және зерттеу әдістемесін меңгеру құралы ретінде сипатталады. Алайда соңғы әлеуметтік-гуманитарлық зерттеулерде мұндай сапарлардың бейресми, тұрмыстық деңгейдегі ықпалы да маңызды фактор ретінде қарастырыла бастады. Менің АҚШ-тағы тағылымдамам осы тұжырымды нақты тәжірибе арқылы дәлелдеді.
Америкаға келген кезде мен бұл сапарды университеттік орта, ғылыми жұмыс және тілдік тәжірибемен байланысты жоспарладым. Ал тұрмыс, өмір сүру кеңістігі мен адамаралық қарым-қатынас қосалқы мәселе болып көрінді. Дегенмен бірнеше ай тұратын америкалық үйдің табалдырығын аттаған сәттен бастап тағылымдаманың мазмұны тек академиялық емес, әлеуметтік-мәдени сипат ала бастады.
Алғашында бұл үй мен үшін бөтен мәдениеттің жабық кеңістігі еді. Ал үй иесі үшін ол - өмірбаяндық жадымен, отбасылық тарихпен, күнделікті ритуалдармен толы орта. Француз социологы Пьер Бурдьенің «күнделікті тәжірибе арқылы қалыптасатын habitus» ұғымы дәл осы жағдайды сипаттайды: тұрмыстық орта адам құндылықтарын көзге көрінбей қалыптастырады. Уақыт өте келе мен бұл үйдің өзіме де таныс, тіпті жақын кеңістікке айналып бара жатқанын сезіндім.
Бір кеште үй иесі - Патрисия Луиза Буркарт - маған өзінің өмірбаяны жазылған қолжазбаны ұсынды. Бұл сәт жеке сенімнің көрінісі ғана емес, сонымен қатар зерттеуші үшін маңызды дерек көзі болды. Өмір тарихы (life history) әдісі әлеуметтік ғылымдарда белгілі бір қоғамды жеке тағдыр арқылы түсінуге мүмкіндік береді (C. Wright Mills, micro–macro connection).
Патрисия - ХХ ғасырдың екінші жартысындағы америкалық орта тап өкілінің типтік, бірақ сонымен бірге дара бейнесі. Ол Орта Батыстың еңбекқор, тәртіпке негізделген отбасында дүниеге келді. Әкесінің инженерлік ойлауы мен еңбек этикасы, анасының өнерге, әдебиетке және эстетикаға жақындығы Патрисия тұлғасының екі мәдени негізін қалыптастырды. Бұл - америкалық қоғамдағы рационалдық пен шығармашылықтың қатар өмір сүруінің мысалы.
Отбасының Калифорнияға көшуі Патрисияның дүниетанымын кеңейтті. Апельсин тоғайлары, үнемі салынып отырған үйлер, бірақ өзгермейтін күн тәртібі - кешкі ортақ ас - американдық отбасы моделінің маңызды элементтерін көрсетті. Мұнда еңбек, тәртіп және коммуникация тең дәрежеде бағаланады. Бұл жағдай М. Вебер сипаттаған протестанттық еңбек этикасының тұрмыстық деңгейдегі көрінісі ретінде қарастырылуы мүмкін.
Анасының ықпалымен Патрисия өнер мен қозғалысты өмір салтына айналдырды. Жасөспірім шақта кәсіби балетке бет бұру мүмкіндігі бола тұра, ол жоғары білімді таңдады. Университетте тарих мамандығын игеруі оның жеке тағдыр мен қоғамдық процестердің байланысына қызығушылығын көрсетті. Бұл таңдау кейінгі кәсіби жолына да әсер етті.
Ересек өмірінде Патрисия білім беру саласында еңбек етіп, ағылшын және испан тілдерінде оқуды үйретті. Көптеген шәкірттері үшін оқу - әлеуметтік мобильділіктің құралына айналды. Білімнің «әлеуметтік лифт» ретіндегі рөлі туралы теориялар оның практикалық қызметінде нақты көрініс тапты. Сонымен қатар, ол жеке қызығушылықтарын - би, әдебиет, табиғатпен байланыс - үзбей сақтады.
Патрисияның өмір жолы - географиялық және ішкі миграция тарихы. Санта-Круз, Орегон, Дэвис - әрбір кеңістік оның тұлғалық дамуына әсер етті. Бұл мобильділік қазіргі америкалық қоғамға тән құбылыс ретінде қарастырылады. Бүгінде зейнет жасына жетсе де, ол жаңа тілдер үйреніп, жазады, саяхаттайды. Оның Қазақстанға бару туралы ойы - мәдени алмасудың тек институционалдық емес, адамдық деңгейде жүзеге асатынын көрсетеді.
Мен үшін бұл америкалық үй тағылымдаманың әлеуметтік-мәдени зертханасына айналды. Қайтар күн жақындаған сайын, мен бұл тәжірибенің ғылыми біліммен қатар, мәдени сезімталдық пен адами жақындасуды қалыптастырғанын айқын түсіндім.
Бұл тәжірибе ғылыми тағылымдаманың тек кәсіби емес, мәдени-әлеуметтік құндылығын көрсетеді. Бөтен үйде өмір сүру - мәдениеттердің шынайы тоғысу нүктесі. Мұндай микродеңгейдегі қарым-қатынастар арқылы «Америка» дерексіз ұғымнан нақты адамдық бейнеге айналады. Жеке өмір тарихы арқылы ұлттың құндылықтары, еңбек этикасы және дүниетанымы ашылады. Осы тұрғыдан алғанда, бір шаңырақ астында қалыптасқан достық — мәдени интеграцияның ең тиімді әрі табиғи формаларының бірі.
Райхан Еркебай,
медицина ғылымдарының кандидаты,
«500 ғалым» жобасы бойынша
«Болашақ» бағдарламасының стипендиаты,
Калифорния университеті, Девис, АҚШ