2025 жылғы жаңа Салық кодексі қабылданып, соған сәйкес 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда қосылған құн салығының (ҚҚС) стандартты мөлшерлемесі 12 %-дан 16 %-ға көтерілді. Бұл шешім Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қолдауымен қабылданып, бастапқыда ұсынылған 20 %-дық жоспардан 4 %-ға азайған нұсқасы іске асып отыр.
Сонымен қатар:
• Медициналық тауарлар мен қызметтерге ҚҚС-тың төмендетілген мөлшері енгізілді – 2026 жылы 5 %, 2027 жылы 10 %.
• Әлеуметтік маңызы бар азық-түлік, кітаптар сияқты кей бөліктер салықтан босатылды.
• Міндетті ҚҚС тіркеу шегі төмендетілді, бұл көп кәсіпорындарды қосымша салық төлеуге мәжбүр етеді.
Негізгі мақсат: бюджеттік түсімді арттыру, салық жүйесін әділ әрі ашық ету, кейбір бизнес секторларында тергеу және бақылауды жеңілдету.
Неліктен ҚҚС-тың өсуі бағаға әсер етеді?
Салық және тұтынушылық баға арасындағы байланыс
ҚҚС – өндірістен бастап соңғы тұтынушыға дейінгі барлық сатылымдарда қосылатын жанама салық. Сол себептен оның мөлшерлемесі өскен кезде:
• Тауарлар мен қызметтерді өндіру мен жеткізу құны жоғарылайды.
• Бизнес бұл қосымша шығынды өзіндік құнға енгізеді.
• Нәтижесінде тауар бағалары тұтынушыға жоғарырақ деңгейде жеткізіледі.
Экономика министрлігінің айтуынша, жаңа ҚҚС мөлшерлемесі инфляцияға 2-2,5 % дейін қосымша салмақ түсіретіні болжанып отыр.
Бағалардың нақты өсуі туралы әлеуметтік талдау
Тұрғындар мен сарапшылар пікірі
ҚҚС-тың өсуі туралы халықтың күдігі мен алаңдаушылығы да байқалады. Жаңа салық реформасы тұрғындардың өмір сүру деңгейіне әсер етеді, инфляцияны күшейтеді және кәсіпкерлерге қосымша қысым жасайды деген пікірлер қалыптасқан.
Сонымен бірге, World Bank және жергілікті экономикалық сарапшылар жаңа салық жағдайында елдегі экономикалық өсу қарқыны төмендеуі мүмкін екенін айтады, бұл да бағалар мен тұтынушылық сұранысқа әсер етеді.
Бағалардың өсуі шынайы ма? Қандай салалар әсер алды?
Құрылыс және жылжымайтын мүлік
Мысалы, жылжымайтын мүлік нарығында баға өсуі байқалды: 2025 жылы бастапқы тұрғын үй бағасы орташа есеппен 13,9 %-ға артты. Бұл өзгерістерге ипотека талаптарының қатаюы мен жаңа салық режимінің әсері байқалды, әсіресе ірі қалаларда.
Тұтыну тауарлары мен қызметтер
Әдеттегі тұтыну тауарларына байланысты нақты өсу статистикасы ресми жарияланбағанмен, жалпы экономикалық орта мен салықтық өзгерістер бағаларға қосымша қысым жасауы мүмкін екендігі экономистер тарапынан айтылуда.
Үкіметтің айқындаған жағдайы мен шаралары
Үкімет пен Ұлттық банк ҚҚС-тың өсуі инфляцияны айтарлықтай көтермейді деген пікірде. Дегенмен олар:
Әлеуметтік маңызды тауарлар мен қызметтерге салық жеңілдіктерін енгізуді көздейді.
Бюджеттен әлеуметтік төлемдерді, жалақы мен зейнетақыны көтеруді жоспарлап отыр.
Ұлттық банк инфляциялық болжамдарын қайта қараған.
Қорытынды: ҚҚС-тың 16 %-ға көтерілуінің әсері
ҚҚС-тың 16 %-ға көтерілуі әсіресе өндіріс шығындары мен тұтыну тауарлары бойынша қымбатшылыққа тікелей әсер етеді. Сарапшылар мен халықтың пікіріне сүйене отырып:
Нарықтағы қызметтер мен тауарлар бағасы өсуі ықтимал.
Салық жүйесі табыс түсімдерін арттыруды көздейді.
Жаңа экономикалық динамика бағаның тұрақсыздығын тудырады.