Әлеуметтік кәсіпкерлік – қазіргі қоғамдағы маңызды әрі өзекті бағыттардың бірі. Ол тек табыс табуды ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етуді, халықтың әл-ауқатын арттыруды көздейді.
Бүгінде бұл сала әлем бойынша қарқынды дамып, экономиканың ажырамас бөлігіне айналып отыр. Қазақстанда да әлеуметтік кәсіпкерлікке ерекше көңіл бөлініп, оны дамытуға бағытталған нақты шаралар жүзеге асырылуда. Бұл үрдіс қоғамдағы көптеген мәселелерді тиімді шешудің жаңа жолдарын қалыптастыруда.
Әлеуметтік кәсіпкерлік – қоғамдағы өзекті мәселелерді шешуге бағытталған кәсіпкерлік қызметтің ерекше түрі. Ол тек пайда табуды ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік, экологиялық және мәдени мәселелерді шешуді мақсат етеді. Соңғы жылдары бұл бағыт әлем бойынша қарқынды дамып, көптеген елдерде маңызды экономикалық және әлеуметтік құралға айналды. Мұндай кәсіпкерлік түрі нарықтық механизмдерді пайдалана отырып, қоғамға нақты пайда әкелуге бағытталады.
Қазақстанда да әлеуметтік кәсіпкерлік біртіндеп дамып келеді. Мемлекет тарапынан қолдау көрсетіліп, арнайы бағдарламалар мен гранттар ұсынылуда. Бұл өз кезегінде жастар мен кәсіпкерлерді осы салаға қызықтырып, жаңа бастамалардың пайда болуына ықпал етеді. Әсіресе ірі қалаларда бұл бағыт белсенді дамып, нақты нәтижелер көрсетуде.
Осы бағыттағы нақты мысалдардың бірі – Алматы қаласы. Бүгінде Алматыда 155 кәсіпкер әлеуметтік кәсіпкерлік субъектілерінің тізіліміне енгізілген. Бұл тізілім – әлеуметтік кәсіпорын мәртебесін ресми алған жеке кәсіпкерлер мен заңды тұлғалар туралы электрондық деректер базасы. Мұндай мәртебе қоғамдық маңызы бар міндеттерді шешетін ұйымдарға беріледі. Олар әлеуметтік осал топтарға жұмыс орындарын ашып, арнайы өнімдер шығарып, білім беру, мәдени және басқа да қоғамдық қызметтер көрсетеді.
Әлеуметтік кәсіпорын мәртебесі кәсіпкерлерге мемлекеттік қолдау шараларын пайдалануға мүмкіндік береді. Атап айтқанда, 5 млн теңгеге дейінгі гранттар, жеңілдетілген жалға беру шарттары, сондай-ақ даму институттары арқылы тиімді несиелеу қарастырылған. Мұндай қолдау шаралары кәсіпкерлердің тұрақты жұмыс істеуіне және өз жобаларын кеңейтуіне жол ашады.
Оңтүстік астанада 2022 жылдан бері әлеуметтік кәсіпкерлік субъектілерінің тізіліміне енгізу бойынша 535 өтінім түсіп, соның 155-і мақұлданған. Бүгінде әлеуметтік кәсіпорындар білім беру, денсаулық сақтау, жеңіл және тамақ өнеркәсібі, экология сияқты түрлі салаларда табысты жұмыс істеп келеді. Бұл олардың қоғам өмірінің әртүрлі саласына ықпал етіп отырғанын көрсетеді.
Мемлекеттік қолдаудың нәтижесінде 81 кәсіпкерге жалпы сомасы 369 млн теңге көлемінде грант берілді. Сонымен қатар, 26 кәсіпкерге жеңілдетілген жалдау негізінде үй-жай ұсынылып, 2 кәсіпкер жеңілдетілген несие алған. Бұл қолдау тетіктері әлеуметтік кәсіпкерліктің дамуына нақты серпін беріп отыр.
Алматы қалалық Кәсіпкерлік және инвестициялар басқармасының мәліметіне жүгінсек, әлеуметтік кәсіпкерлік аясында 307 жаңа жұмыс орны ашылып, 2025 жылы қала бюджетіне 385 млн теңге көлемінде салық түскен. Бұл көрсеткіштер – әлеуметтік кәсіпкерліктің экономикалық тұрғыдан да тиімді екенінің айғағы. Яғни, бұл сала қоғамға да, мемлекетке де пайдалы.
Әлеуметтік кәсіпкерліктің басты ерекшелігі – оның миссиясында. Дәстүрлі бизнес негізінен табыс табуға бағытталса, әлеуметтік кәсіпкерлік қоғамға пайда әкелуді бірінші орынға қояды. Мұндай кәсіпорындар жұмыссыздықты азайту, халықтың осал топтарына қолдау көрсету, қоршаған ортаны қорғау сияқты маңызды мәселелерді шешуге атсалысады. Сонымен қатар, олар өз қызметін тұрақты ету үшін табыс табуды да ұмытпайды. Яғни, әлеуметтік әсер мен экономикалық тиімділік қатар жүреді.
Әлеуметтік кәсіпкерлер – жаңашыл ойлайтын, жауапкершілігі жоғары тұлғалар. Олар қоғамдағы проблемаларды көріп қана қоймай, сол мәселелерге тиімді әрі тұрақты шешімдер ұсынады. Мысалы, мүмкіндігі шектеулі жандарды жұмыспен қамтитын кәсіпорындар, әлеуметтік осал топтарға арналған білім беру орталықтары немесе қайта өңделген материалдардан өнім шығаратын стартаптар – әлеуметтік кәсіпкерліктің айқын үлгілері. Мұндай бастамалар қоғамда оң өзгерістердің қалыптасуына ықпал етеді.
Жалпы алғанда, әлеуметтік кәсіпкерліктің артықшылықтары көп. Ол қоғамдағы маңызды мәселелерді шешеді, жаңа жұмыс орындарын ашады және тұрақты даму қағидаттарын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл салада қаржыландырудың жеткіліксіздігі, тәжірибенің аздығы және құқықтық реттеудің әлсіздігі сияқты белгілі бір қиындықтар да бар. Алайда мемлекеттік қолдау мен кәсіпкерлердің белсенділігі бұл кедергілерді еңсеруге мүмкіндік береді.
Жалпы, әлеуметтік кәсіпкерлік – қоғам мен бизнестің арасындағы маңызды көпір. Ол экономикалық өсім мен әлеуметтік жауапкершілікті ұштастырып, елдің тұрақты дамуына ықпал етеді. Алматы қаласындағы оң көрсеткіштер бұл бағыттың болашағы зор екенін айқын көрсетеді. Алдағы уақытта әлеуметтік кәсіпкерлік одан әрі дамып, қоғам игілігі үшін қызмет ететін тиімді әрі тұрақты жүйеге айналары сөзсіз.
Роза РАҚЫМҚЫЗЫ