«Tártípke baǵynǵan qūl bolmaıdy» dep halqymyzdyń bírtuar batyry Bauyrjan Momyshūly aıtqandaı, ár azamat tártípke bas ıíp, zańdy syılasa órkenıettí qoǵam ornaıdy. Mūndaı jaǵdaıda eshkím-eshkímge zıyanyn tıgízbeıdí, múlkíne qol sūqpaıdy, yaǵnı, qylmystyń joly kesíledí. Bízdíń Konstıtutsıyamyz ben zańdarymyz qūqyqtyq memleket qūruǵa baǵyttalǵan. Máselen, menshíkke zańmen kepíldík berílgen, sottyń sheshímínsíz eshkímdí de óz múlkínen aıyruǵa bolmaıdy. Jeke menshík pen memlekettík menshík bírdeı qorǵalady. Osyǵan oraı, árbír adam óz menshígíndegí múlíktí ıeleníp, paıdalanuǵa qūqyly. Sol sebeptí, ıelík etu qūqyǵyn būzyp, menshík ıesíne múlíktík zıyan keltíru, qauíp-qater jasau menshíkke qarsy qylmys bolyp tabylady. Óıtkení, adamnyń áleumettík ıgílíkteríníń íshíndegí eń mańyzdysy menshíkke qūqyq. El azamattary zańdy túrde alǵan qandaı da bolsyn múlkín jeke menshíkte ūstaı alady. Menshíktí qylmystyq qol sūǵushylyqtan qorǵau qylmystyq zańdarmen rettelgen. Yaǵnı, menshikke qarsy qūqyq būzushylyqtardyń túrlerí, olarǵa taǵaıyndalatyn jaza mólsherí Qazaqstan Respublıkasynyń Qylmystyq kodeksímen bekítílgen.
Qoldanystaǵy qylmystyq zańda qylmystyń bírneshe túrí, atap aıtqanda, ūrlyq, tonau,qaraqshylyq, alayaqtyq, seníp tapsyrylǵan bóten múlíktí ıeleníp alu nemese ysyrap etu, t.b.kórsetílgen. Qylmystyń būl túrlerí ūqsas qūramdardan óz erekshelígímen ajyratylady. Múlík ıelenushísíne zalal keltíru nemese zalal keltíru qauípín tudyrumen baılanysty abaısyzda, qasaqana jasalǵan ís-áreketter menshíkke qarsy qylmys sanalady. Barlyq uaqytta menshíkke qarsy qūqyq būzushylyqtar qylmystyq qūqyq būzushylyqtardyń basym bólígín qūraǵanyn aqparat kózderí rastaıdy.
Menshíkke qarsy jasalǵan árbír qylmys qoǵamǵa qauíptí. Qylmystyq zańda bótenníń menshígíne qylmystyq qūqyq būzushylyqpen qol sūǵu jauaptylyq menshík qatynastaryna qol sūǵu tásílderíne baılanysty daralanyp bólínedí. Mysaly, menshíkke qarsy qylmystardyń íshíndegí eń kóp taraǵany ūrlyq. Ūrlaǵan adam múlíkke óz menshígíndeı bılík jasaǵanymen, zań júzínde ol menshík ıesí bola almaıdy.
2019 jyly «Qazaqstan Respublıkasynyń keıbír zańnamalyq aktíleríne qylmystyq, qylmystyq-protsestík zańnamany jetíldíru jáne jeke adam qūqyqtarynyń qorǵaluyn kúsheıtu máselelerí boıynsha ózgeríster men tolyqtyrular engízu turaly» zańymen mal ūrlyǵyna qatysty jaza barynsha qatańdatyldy. Soǵan oraı aıtsaq, bótenníń malyn ūrlaǵandar Qylmystyq kodekstíń188-1-babyna sáıkes, múlkí tárkíleníp, úsh myń aılyq eseptik kórsetkishke deıin aıyppūl saluǵa ne sol mólsherde túzeu jūmystaryna, bes jylǵa deıin bas bostandyǵynan shekteuge nemese sol merzímge bas bostandyǵynan aıyruǵa jazalanady. Aldyn ala sóz baılasu arqyly mal ūrlaǵan qylmystyq top pen írí mólsherde mal ūrlaǵandarǵa būdan da auyr jaza qoldanylady. 188-baptyń 3 bólígímen jasalǵan qylmystarda múlkin tárkileu, ekí jyldan jeti jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteu ne sol merzímge bas bostandyǵynan aıyru túríndegí jazalar kózdelgen.
Menshíkke qarsy qylmystardyń kópshílígínde materıaldyq qūram bar, tek qaraqshylyq, bopsalau jáne avtomobıldí nemese basqa kólík qūraldaryn ūrlau maqsatynsyz zańsyz ıelenu túrlerí formaldy qūram bolyp tabylady. Atalǵan qylmystarda zańda belgílengen jasqa jetken, aqyl-esí dūrys adam subekt bola alady jáne mūndaı qylmystyq áreketter paıda tabu maqsatymen nemese būǵan kerísínshe, yaǵnı, paıda tabu maqsatynsyz jasaluy múmkín. Mysaly, bas paıdasyn kózdep, bótenníń zatyn ūrlau, qaraqshylyqpen tonau, ūrlamasa da aldap, senímge qıyanat jasap alu, t.b. paıda tabuy maqsatyna jatady. Al bóten múlíktí qasaqana joyu nemese búldíru, bóten múlíktí abaısyzda joyu nemese búldíru paıda tabu maqsatynsyz jasaluy múmkín. Qalaı degende de menshíkke qarsy qylmys jasaǵandar qatań jazalanady. Sondyqtan, qylmystyq áreketterden aulaq bolu ár adamnyń bolashaǵyn jarqyn etedí.
Ǵanı Amantaıūly,
Túrksíb audandyq sotynyń sudyasy
Almaty qalasy