Álemdegí eń bıík ǵımarat – Dubaıdaǵy 828 metrlík Burdj-Halıfa ǵımaratynyń 24 myńnan astam terezesín juu úshín 36 alpınıstíń 3-4 aı uaqyty ketedí eken. Jūmysty bítíre sala, óndírístík alpınıster qaıtadan bírínshí qabattan bastap shyny terezelerdí juuǵa kóshedí. Búgín bíz osyndaı jankeshtí kásíp ıelerí – qūrylys alpınısteríne taqyryp arnamaqpyz. Bíraq keıípkerlerímíz almatylyqtar. Tolyǵyraq aqshamnews.kz tílshísí ūsynǵan materıalda.
Qauíp-qaterí basym mamandyq
Ónerkásíptík alpınızm – alyp megapolıster damyp, aspanmen talasqan ǵımarattar boı kótergennen keıín paıda bolǵan mamandyq, qauíp pen qaterge toly kásíp. Tanys ta, beıtanys salada kásíbín dóńgeletíp otyrǵan almatylyq kásípker men qūrylystaǵy alpınıstke habarlasyp, tíldesíp kórdík.
Jaqynda Astanadaǵy Báıterek monumentíníń syrtqy bólígín juyp júrgen óndírístík alpınısterdíń vıdeosy áleumettík jelíde lezde tarady. Kadrda mamandar 97 metr bıíktíktegí nysannyń áınekterín arqanǵa baılanyp, tazalap jatqanyn kóruge bolady. Būl taspaǵa túsíp qalǵan bír-aq kadr. Áıtpese, kelbetí men sáuletí kelísken Almatydaǵy bıík ǵımarattardyń qasbetterínen qūrylystaǵy alpınısterdí jıí kóremíz. Qūrylysy qarqyndy júríp jatqan Almatydaı qalada būl salaǵa sūranys joǵary ekení aıtpasa da túsíníktí. Bírneshe qabattan tūratyn ǵımarattardyń qasbetterí men terezelerí shań basyp kírlese, tūrǵyndardyń ózdígínen jua almaıtyny belgílí. Sondaı kezde óndírístík alpınıster kómekke keledí. Bíreuler olardy jáı «tereze juushylar» dep túsíníp, kásíptíń baıybyna jete almaı jatady. Kópshílík mūndaı jūmystyń ónerkásíptík alpınızm dep atalatynyn, típtí, unıversıtette mamandyq retínde oqytylatynyn bílmeıdí.
Ístíń kózín tapqan «Artel vysotnıkov» kompanıyasynyń dırektory Sergeı Chupın naryqta sūranys joǵary, bíraq myqty alpınıster az deıdí.
Mashaqaty kóp jūmysqa asqan jauapkershílíkpen qaraıtyn Sergeı shahardaǵy kásíptík alpınızmníń qyr-syryn bólístí.
«Qalada óndírístík alpınızm – jyldan-jylǵa sūranysy artyp kele jatqan kásípterdíń bírí. Būǵan eskí tūrǵyn úılerdíń kóptígí, jańadan salynǵan ǵımarattardaǵy kemshílíkter men zamanauı sáulet nysandarynyń kútímdí qajet etuí áser ettí», – deıdí ol.
Keıípkerímízdíń sózínshe, tūrǵyndar kóbíne úıíníń qasbetín árletíp, bıík jerlerdí jóndetu úshín júgínedí. Shynymen qaptalǵan ǵımarattardy jıí-jıí tazalap, juu kerek.
«Alpınısterdíń jūmysy mūnymen shektelmeıdí, árıne. Olar bıíktíktegí túrlí jūmystardy atqarady. Qasbetterdí jóndeıdí, terezelerdí tazartady, jarnamalyq qūrylymdardy ornatady, montajdau jáne tehnıkalyq qyzmet kórsetu jūmystaryn júrgízedí. Qarapaıym jūmysshylar ísteı almaıtyn nemese arnaıy tehnıkany qoldanu tıímsíz bolatyn oryndarda dál osy mamandardyń eńbegí qajet. Almatyda ónerkásíptík alpınıster tūrǵyn úılerde, sauda ortalyqtarynda, sport keshenderínde, óndírístík nysandarda jáne jeke úılerde jūmys ísteıdí. Qaladaǵy kóz ílestírmes qūrylys qarqyny men bıík ǵımarattardyń kóbeyuí kásíbı alpınısterge degen qajettílíktí arttyryp otyr», – deıdí Sergeı Chupın.
«Romantıka ízdeudíń keregí joq»
Alpınımzníń qaı-qaı túrín romantıkaǵa toly, qyzyqty kásíp deıtínder kóp. Alaıda, óndírístík alpınızm – óte úlken jauapkershílíktí talap etetín auyr eńbek. Mūnda jaqsy tabys tabu úshín jūmysty jyldam, sapaly árí mínsíz oryndau qajet.
Onyń aıtuynsha, sońǵy ekí jylda Almatyda ónerkásíptík alpınısterge qatysty jazataıym oqıǵalar turaly aqparat tírkelmegen.
«Keıíngí kezderí jastar ónerkásíptegí alpınızmge kóptep kelíp jatyr. Bíraq arnaıy dayarlyǵy joq adamdardyń da kelíp jatqany jasyryn emes. Qazír alpınıstík jabdyqtarǵa ūqsas qūraldardy kez kelgen bazardan satyp aluǵa bolady, al YouTube-ta qūrylystaǵy alpınızmdí úıretetín túrlí beınesabaqtar erkín qoljetímdí. Keıbírí qysqa merzímdí beınerolıkterdí kóríp-aq ózderín maman sanap, bıíktíktegí jūmystardy atqaruǵa tyrysady. Ónerkásíptík alpınızm – tek qūraldy paıdalanudy bílu emes, qauípsízdík tehnıkasyn jetík meńgerudí, arnaıy daıyndyq pen tájírıbení talap etedí», – dedí ol.
Jerden júzdegen metr bıíktíkke órmelep, taǵdyryn arqanǵa baılaǵan alpınısterdíń bírí Danıyar Nasyrov mūndaı jauapty jūmysqa kóp adamnyń táuekelí bara bermeıdí. Salaǵa kóbíne ekstrımge qyzyǵatyn jandar keledí deıdí.
Zańǵar bıíkten arqanmen jerge túsu bíz úshín erlíkpen para-par bolsa, alpınısterge úırenshíktí jūmys.
On úsh jyldyq tájírıbesí bar qūrylys alpınısí Danıyardyń būl salaǵa keluíne tuǵan aǵasy sebepshí bolǵan. Aǵasynyń bıíktegí jūmysy turaly aıtqan qyzyqty áńgímelerín mektepte oqyp júrgen kezínde estíp ósken ol alpınıst bolatynyn sol kezde-aq sheshíp qoıypty.
«2013 jyly oqudy bítíre sala aǵamnyń qasyna jūmysqa tūrdym. Sodan berí bírde-bír ret kásíp auystyrmadym, tek óndírístík alpınızmmen aınalysyp kelemín. Aǵamnyń sebep boluymen jolym osy arnaǵa būryldy deuge de keledí», – deıdí Danıyar.
Danıyardyń aıtuynsha, olardyń árbír jūmys kúní asa joǵary jauapkershílíkten bastalady.
«Bíz jūmysqa kíríspes būryn eń aldymen arqandardy, bekítkísh temírlerímízdí, tómen túsuge arnalǵan qūrylǵylar men barlyq jabdyqty mūqıyat tekseremíz. Sodan keıín ǵana alda tūrǵan tapsyrmanyń qıyndyǵy men jaǵdaıyn baǵamdaımyz. Jūmys bítken soń da dál osylaı qūral-saımandardy qaıta qarap shyǵamyz. Bıíktíkte bízdíń ómírímíz osy qūraldarǵa tíkeleı baılanysty», – dedí qūrylys alpınısí.
Árıne, qaterge toly qyzmette táuekelmen qorqynysh ta qatar júredí. Keıípkerímíz kez kelgen qauíptíń aldyn alu adamnyń ózíne baılanysty ekenín aıtady. Nysanǵa kelgende arqandy qaı jerge baılau kerek, ony qalaı bekítíp, qalaı sozyp tartu qajet – mūnyń bárín maman ózí sheshedí.
«Hobbı emes, kásíp»
Danıyar kópshílík arasynda jıí kezdesetín bír qate túsíník turaly da aıta kettí. Kóbíne adamdar qala íshíndegí qūrylys alpınızmí men taudaǵy shyńǵa órmeleudí bír nárse dep oılaıdy eken.
«Tabıǵattyń ayasynda seruendegenge ne jetsín, shírkín. Bíraq men alpınızmdí hobbı dep emes, mamandyq, tabystyń kózí dep qabyldaımyn. Ekeuí ekí bólek dúnıe. Qoldanatyn qūraldary da, qauíp deńgeıí de ekí túrlí, oqytu júıesí de ūqsamaıdy. Iá, bízdíń Almatynyń asqar taulary jartasqa órmelep, shyńdardy baǵyndyruǵa sūranyp tūr. Bíraq bízdíń kásíp kúsh pen uaqytty óte kóp qajet etedí. Jylyna bír-ekí ret tabıǵat ayasyna shyqsaq, sonyń ózíne quanamyz. Qalǵan uaqytta tek jūmys. Dese de, būl ísh pystyrarlyq kásíp deı almaımyn, záulím úılerdíń tóbesínde júríp-aq adrenalın men ádemílíktí sezínuge bolady», – deıdí ol.
Alpınıstíń qyzmetíndegí eń súıíktí sátí – tańǵy uaqyt eken.
«Ásírese, jańbyr sírkírep ótkennen keıín, tańǵy saǵat jetí-segízderde záulím úılerdíń shatyryna, aıtalyq, 23-qabatqa kóterílgende, Almaty men Alatau dál kóz aldyńda tūrady. Ony aıtyp jetkízu qıyn, ózíń sezíníp kóruíń kerek. Jūmys babymen basqa qalalarda da kóp íssaparda boldym, bíraq bízdíń taularǵa teń kelerí joq, erekshe árí ásem», – dedí keıípkerímíz.
«Tabys máselesíne kelsek, būl jūmystyń aqysy da tókken teríńe, eńbegíńe saı. Aıyna qansha tabatynymdy naqty aıtpaı-aq qoyaıyn, bíraq óz ísín bíletín maman kúníne kem degende otyz myń teńgeden joǵary tabys tabady. Yaǵnı bír kúndík nápaqań otyz myńnan kem bolmaıdy».
Danıyar ózíníń tájírıbesíndegí eń qyzyqty árí qıyn sátterdí bylaı dep sıpattaıdy:
«Kúndelíktí jūmys barysynda ólím men ómírdíń arasynda júremíz. Men úshín eń qıyny ayaqty tíreıtín eshteńe bolmaı, bos keńístíkte asylyp tūratyn kezder. Mysaly, ǵımarattyń shatyr jıegí qabyrǵadan bír metrden astam syrtqa shyǵyp tūrady. Sol jerden arqanmen tómen túskende, deneń qabyrǵadan alshaqtap ketedí de, ayaǵyń eshteńege jetpeıdí. Balkonnyń astyna kíríp jūmys ísteu kerek bolǵanda nemese osyndaı erneulerden ótkende júrek soǵysyń jıíleıdí. Míne, eń qyzyqty árí qauíptí tūsy osy. Ózíń abaı bolmasań, kez kelgen salada qauíp bar dep oılaımyn».
Bıíktíktegí jūmystyń taǵy bír kúrdelí tūsy – tabıǵattyń tosyn mínezí. Onda júrgende ayaq astynan jel tūryp, sońy nóser jańbyr men būrshaqqa ūlasyp ketetín kezder bolady. Qūrylystaǵy alpınıster bıíkke órmelemesten būryn aua raıynyń boljamyn únemí jítí baqylap otyrady. Būl kásípte qauípsízdík máselesíne kelgende eshqandaı nemqūraılylyqqa, erínshektíkke jol berílmeıdí. Árdaıym arqandardy mūqıyat tekseríp, qūral-saımandy saılap otyru qajet.
Qyzyq derek
Ónerkásíptík alpınızm – sporttan tuǵan kásíp. Būl salanyń alǵashqy mamandary kásíbı alpınıster, úńgír zertteushílerí jáne qūtqarushylar bolǵan. Keıín olardyń tájírıbesí qūrylys pen ónerkásípke engízíldí.
Álemdegí eń alǵashqy qūrylys alpınısteríníń bírí – Petr Telushkın. Ol 1830 jyly Sankt-Peterburgtegí Petropavl soborynyń shpılíne zaqymdanǵan kresttí jóndeu úshín ondaǵan metr bıíktíkke arnaıy tehnıkasyz kóterílgen.
Keńes Odaǵynda óndírístík alpınızm soǵys kezínde qoldanylǵan. Lenıngrad qorshauy kezínde alpınıster qalanyń altyn jalatylǵan kúmbezderí men shpılderín búrkep, olardy jau avıatsıyasy men artıllerıyasyna nysana boludan saqtaǵan.
Gúljanat SEMBAEVA