28 tamyzda kórnektí memleket jáne qoǵam qaıratkerí, etnograf-ǵalym Ózbekálí Jáníbekovtíń tuǵanyna 95 jyl tolady. Onyń esímí atalǵanda Taıqazan, Túrkístan, Nauryz, kóne muzykalyq aspaptar, tarıhı keseneler men Alash arystarynyń aqtaluy qatar oıǵa oralady. Bír adamnyń ǵūmyryna osynshama ístíń syıǵany tańǵaldyrady. Aqshamnews.kz ūlt ruhanıyatyna óshpes íz qaldyrǵan tūlǵanyń ómíríndegí mańyzdy belesterge toqtaldy.
Mūǵalímdíkten memleket qaıratkeríne deıín
Ózbekálí Jáníbekov 1931 jylǵy 28 tamyzda Otyrar óńíríndegí Saryqamys auylynda dúnıege kelgen. 1952 jyly Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtutyn támamdap, eńbek jolyn Keles audanynda qarapaıym mektep mūǵalímí, keıín oqu ísíníń meńgerushísí bolyp bastaıdy.
Odan keıíngí ómír joly úlken memlekettík qyzmetpen jalǵasty. Audandyq, oblystyq komsomol ūıymdarynda eńbek etíp, Qazaqstan komsomolynyń bírínshí hatshysy, Torǵaı oblystyq partıya komıtetíníń hatshysy, Mádenıet mınıstríníń orynbasary, Mádenıet mınıstrí, Qazaqstan Kompartıyasy Ortalyq komıtetíníń hatshysy qyzmetterín atqardy.
Alaıda Jáníbekovtíń el jadynda qaluyna onyń lauazymdary emes, sol múmkíndíktí ūlttyq mádenıettí qaıta tíríltuge paıdalana bíluí sebep boldy.
Taıqazan Túrkístanǵa qalaı oraldy?
Ózbekálí Jáníbekov esímímen tyǵyz baılanysty tarıhı oqıǵanyń bírí – Taıqazannyń elge qaıtaryluy.
Qoja Ahmet Yasauı kesenesíndegí alyp Taıqazan 1935 jyly Lenıngradtaǵy kórmege áketílíp, keıín Ermıtajda qalǵan edí. Arada jarty ǵasyrdan astam uaqyt ótken soń ony tarıhı ornyna qaıtaru máselesí qaıta kóteríledí.
Būl íske Ózbekálí Jáníbekov belsene aralasyp, Lenıngradtaǵy Ermıtaj basshylyǵymen kelíssóz júrgízu úshín arnaıy adamdar jíbergen. Sol kelíssózder nátıjesínde 1989 jyly Taıqazan Qazaqstanǵa qaıtarylyp, Túrkístandaǵy Qoja Ahmet Yasauı kesenesíne qaıta qoıyldy.
Búgínde Túrkístanǵa barǵan adam Taıqazandy tarıhı ornynda kóredí. Al onyń qaıta oraluynyń artynda jyldarǵa sozylǵan tabandylyq pen ūlttyq mūraǵa degen janashyrlyq jatyr.
Nauryzdyń qaıta toılanuyna yqpal ettí
Qazír Nauryzdy Qazaqstannyń basty ūlttyq merekeleríníń bírí retínde qabyldaımyz. Alaıda keńestík kezeńde būl meıramdy resmı túrde atap ótu ūzaq uaqyt toqtap qalǵan edí.
1988 jyly Nauryzdy qaıta jańǵyrtu máselesí kóterílgende, Ózbekálí Jáníbekov bastamany qoldap, sol kezdegí respublıka basshylyǵyna merekeníń mán-mańyzyn túsíndíruge atsalysty. Nátıjesínde ūzaq úzílísten keıín Almaty men Almaty oblysynda Nauryz qaıta toılana bastady. Kelesí jyldan merekeníń auqymy keńeıdí.
Jáníbekovtíń jūbaıy Qalıhan Jáníbekovanyń estelígínde qaıratkerdíń sol kúnderí qatty tolqyǵany aıtylady. Nauryzdyń qalaı ótetínín uaıymdap, mereke qarsańynda típtí ūıyqtaı almaǵan eken.
Būl – onyń ūlttyq dástúrge jaı qyzmettík míndet retínde emes, júrekpen qaraǵanyn ańǵartatyn shaǵyn ǵana detal.
«Sherter», «Sazgen sazy», «Altynaı»...
Ózbekálí Jáníbekov ūlttyq mádenıettí saqtaudyń bír joly – ony muzeı sóresínde ǵana qaldyrmaı, halyqtyń kúndelíktí ómíríne qaıta engízu ekenín jaqsy túsíndí.
Onyń bastamasymen elímízde júzge juyq muzeı men etnografıyalyq zal ashylyp, «Sherter», «Sazgen sazy», «Adyrna», «Altynaı» sekíldí folklorlyq-etnografıyalyq ansamblder qūryldy.
Máselen, Torǵaıda qyzmet etken jyldary Arqalyqta teatr men «Sherter» folklorlyq-etnografıyalyq ansamblíníń ashyluyna yqpal ettí. Keıín Almatydaǵy «Sazgen sazy» ansamblíníń jūmysyna da erekshe kóńíl bólíp, ūlttyq aspaptar men sahnalyq kıímge deıín mán bergen.
Búgínde sahnadan estíletín kóne aspaptardyń úní men etnografıyalyq ansamblder dástúríníń qalyptasuynda osy eńbektíń ízí jatyr.
Kesenelerdí saqtauǵa kúsh saldy
Ózbekálí Jáníbekov úshín tarıh kítaptaǵy mátín ǵana emes, kózben kóríp, qolmen ūstaıtyn mūra bolatyn.
Ol Qoja Ahmet Yasauı kesenesín qalpyna keltíru ísíne erekshe nazar audardy. Sonymen bírge Aısha bıbí, Babadja hatun, Qarahan kesenelerí, Jarkent meshítí, Otyrardyń arheologıyalyq mūralary sekíldí tarıhı nysandardy saqtau men qalpyna keltíru jūmystaryna yqpal ettí. Qazaqstanda tarıhı jáne mádenı eskertkíshterdí qalpyna keltíru ísíníń júıelenuíne de úles qosty.
Yaǵnı onyń kúresí tek ótkendí eske alumen shektelgen joq. Ótkennen qalǵan dúnıení kelesí ūrpaqqa aman jetkízuge baǵyttaldy.
Alash arystarynyń esímín qaıtaruǵa atsalysty
1980-jyldardyń sońyndaǵy qoǵamdyq ózgeríster kezínde qazaq tarıhyndaǵy aqtańdaqtardy qaıta qarauǵa múmkíndík tudy.
Osy kezeńde Ózbekálí Jáníbekov Ahmet Baıtūrsynūly, Maǵjan Jūmabaıūly, Mírjaqyp Dulatūly, Júsípbek Aımauytūly, Shákárím Qūdaıberdíūly syndy ūlt qaıratkerleríníń ísterín qaıta qaraıtyn komıssıya qūru bastamasyna atsalysty. Nátıjesínde halqynan kúshtep ajyratylǵan arystardyń esímderí men mūralary elge qaıta orala bastady.
Būl ońaı kezeń emes edí. Jáníbekovtíń óz estelíkterínde Alash qaıratkerlerín aqtau jūmysyna baılanysty ózíne qarsy píkírler men aıyptaular bolǵany aıtylady.
Ózí de zertteushí edí
Jáníbekov memlekettík qyzmetpen ǵana shektelgen joq. Ol etnografıyany, ūlttyq kıímdí, qolónerdí, tarıhı mūrany ǵylymı tūrǵydan zerttedí. 1990 jyly tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty atandy.
«Qazaqtyń ūlttyq qol ónerí», «Jańǵyryq», «Uaqyt keruení», «Jolaıryqta», «Qazaq kıímí», «Ejelgí Otyrar», «Taǵdyr taǵylymy» sekíldí eńbekter qaldyrdy.
Onyń erekshelígí de osynda edí: ūlttyq qūndylyq turaly aıtyp qana qoıǵan joq – zerttedí, jınady, qalpyna keltírdí, sahnaǵa shyǵardy, muzeıge qoıdy, joǵalǵanyn elge qaıtardy.
95 jyl: Jáníbekov mūrasy nege álí mańyzdy?
Ózbekálí Jáníbekov 1998 jylǵy 22 aqpanda Almatyda dúnıeden óttí. Bíraq arada shırek ǵasyrdan astam uaqyt ótse de, onyń atqarǵan ísterí kúndelíktí ómírímízde kezdesedí.
Nauryz toılasaq – onyń jańǵyruyna kúsh salǵan tūlǵalardyń bírí Ózbekálí Jáníbekov edí.
Túrkístandaǵy Taıqazandy kórsek – ony tarıhı mekeníne qaıtaruǵa atsalysqan Jáníbekovtí eske alamyz.
Kóne aspaptardyń únín estíp, etnografıyalyq ansamblderdíń ónerín tamashalasaq – būl salada da onyń qoltańbasy bar.
Alash arystarynyń shyǵarmalaryn erkín oqysaq – sol esímderdí aqtap, halqymen qaıta qauyshtyru jolyndaǵy eńbekte de onyń úlesí jatyr.
Sondyqtan Ózbekálí Jáníbekov turaly sóz – bír qaıratkerdíń ómírbayany ǵana emes. Būl – ūlttyń joǵyn túgendeuge jūmsalǵan ǵūmyr turaly áńgíme.
Bıyl 28 tamyzda onyń tuǵanyna 95 jyl tolady. Osy mereıtoıǵa oraı «Ázíret Sūltan» Ūlttyq tarıhı-mádenı muzeı-qoryǵynda «Ruh sardary» kóshpelí kórmesí ūıymdastyryldy.
Ózbekálí Jáníbekovtíń artynda qalǵan eń úlken mūra – ataq nemese qyzmet emes. Onyń eń úlken mūrasy – qaıta oralǵan tarıh, qaıta jańǵyrǵan dástúr jáne óz qūndylyǵyna qaıta úńílgen ūlt.