Qazaqstanda mal sanaǵyn júrgízu kerek

Ūltyq sanaq degende kóz aldymyzǵa halyq sanaǵy keledí. Sóıtsek, auyl sharuashylyǵyna da ūlttyq sanaq júrgízíledí. Elímízde mūndaı tájírıbe bolǵan. Alaıda, 30 jylda bír ret qana júrgízílíptí. Ol da bolsa 15 jyl aldyn 2006-2007 jyldary. Mūndaı sanaq myndaǵan jyl boıy mal sharuashylyǵymen aınalysqan halqymyz úshín qajet dúnıe. Endeshe, ótkenge kóz júgírteıík. 15 jylda mal basy ózgerdí me, álde kerí kettí me?..

 Mal sany álí az

Jalpy, qazaqtyń tarıhynda 4 ret auyl sharuashylyq sanaǵy júrgízílgen. Ol da bolsa Patsha úkímetí men revolyutsıyadan keıín. Eń alǵashqysy 1916 jyly óttí. Odan keıíngísí – 1917 jyly,  al sońǵysy – 1920 jyly júrgízílgen. Būl sanaqtar turaly málímet óte az. Sebebí, óte qarabaıyr ádísnama qoldanylǵan, árí jınalǵan málímet óńdelmegen. Sondyqtan ǵylymı aınalymǵa ene qoımaǵan.

Táuelsízdík alǵannan berí elímízde bír ret auyl sharuashylyǵy sanaǵy óttí. Onyń ózí 15 jyl aldyn 2006-2007 jyldary. Sanaqta auyl sharuashylyq tauar óndírushíler men óńírler boıynsha auyl sharuashylyq tehnıka sany turaly málímet keltírílgen. Sondaı-aq, mal jáne egín sharuashylyǵy boıynsha statıstıkalyq málímet tolyq berílgen. Ásírese, mal sanynan bólek olar qalaı bólíngení turaly, yaǵnı ol kímníń qolynda ekení kórsetíledí.

Jalpy, sol kezdegí sanaq pen ūlttyq statıstıka byurosynyń ótken jylǵy málímetí kóńílge qonbaıdy. Sebebí, álí kúnge deıín mal basynyń sany az. Típtí, Keńes úkímetí kezeńíndegí deńgeıge jete almaı kelemíz. 1990 jylǵy statıstıka írí qara mal 9,7 mln bolǵan dese, ótken jyly 8,3 mln-ǵa jetken. Ózge mal basy da máz emes. Qoı men eshkí, auyl sharuashylyq qūstar sany men shoshqa da sol deńgeıge jetpegen. Kerísínshe, jylqy men túıe sany ósken. Jylqy sany 1990 jyly 1,6 mln bolsa, qazír 3,7 mln-ǵa jettí. Al túıe sany 143 myńnan 254 myńǵa ósken.

 Halyq etten górí  nandy kóp tūtynady

Ūlttyq statıstıka byurosynyń málímetínshe, qazaqstandyqtar et ónímderínen górí, nan jáne jarma ónímderín kóbírek jeıdí. Būl bír jaǵynan, eldíń kedeılígíníń kórsetkíshí. Sebebí, álemdík tájírıbege súıensek, memleket halqy kedeı bolǵan saıyn nan ónímderín kóbírek tūtynady. Ekínshí jaǵynan et ónímderí óte az ekenín bíldíredí.

2015 jyldan qazírge deıíngí statıstıkany qarasaq, ettí az tūtynatynymyzǵa kózímíz jetedí. Statıstıka byurosynyń málímetínshe, 2022 jyly ár adam jylyna 128 kelí nan ónímderín tūtynady eken. Al ettí jylyna ár adam 78 kelíden tūtynady. Al jalpy et tūtynu kórsetkíshí 2020 jyly kóp bolǵan. Ár adamǵa shaqqanda 83 kelíden túsken.

Ettí tūtynu kólemí típtí búkíl álemde ósuí múmkín. Mūndaı boljamdy Ekonomıkalyq áríptestík jáne damu ūıymy jasap otyr. Olardyń boljamy boıynsha, 2030 jylǵa qaraı jerdegí ár adam jylyna 35 kelíge deıín et tūtynady.

Eń ókíníshtísí, balyq jáne teńíz ónímderín óte az tūtynatyn halyq ekenbíz. BŪŪ 2030 jylǵa qaraı balyqty tūtynu kórsetkíshí ósedí dep boljauda. Olardyń boljauynsha, būl kórsetkísh álem boıynsha ár adamǵa jylyna 21 kg-ǵa jetedí deıdí. Qazírdíń ózínde būl kórsetkísh 20 kg-ǵa jetken.

Qazaqstandyqtar sonymen qatar, jūmyrtqany da kóp tūtynady. Būl kórsetkísh 2015 jyldan berí ūdaıy ósíp keledí. Byltyr ár adam jylyna orta eseppen 195 dana jūmyrtqa tūtynǵan.

 Baǵaǵa baqylau qajet

Qazaqstandyqtardyń basym kópshílígí írí qara maldy tūtynady. Statıstıka boıynsha ótken jyly sıyr etíníń ortasha kórsetkíshí 23 kg bolsa, jylqy etí 6,3 kg bolǵan. Sondyqtan írí qara mal sany men onyń etíníń baǵasyna memlekettík baqylau qajet. Baǵaǵa baqylau degende keńestík retteu emes, naryqty ekonomıka qaǵıdalaryna súıenu qajet.

Osy maqsatta sanaqtan keıíngí kórsetkísh pen byltyrǵy sandy salystyrdyq. Būl jerde óńírler boıynsha írí qara mal sanyna erekshe toqtaldyq. Sanaqtan ótkennen keıín mal sany búgíngí kúní ósken. Jáne de būl tendentsıya búkíl óńírlerde baıqalady. Būl jaǵynan Túrkístan, Batys Qazaqstan jáne Abaı oblystary kósh bastap tūr. Alaıda, būl jerde Shyǵys Qazaqstan men Almaty oblystarynyń bólíngenín eskergen jón. Eger ShQO men Abaı oblystaryndaǵy mal sanyn bírge esepteıtín bolsaq, būl aımaq bírínshí orynǵa shyǵady. Mūnda 1,1 mln bas bolady. Sol sıyaqty, Almaty men Jetísu oblystarynda 1,1 mln-ǵa jetedí. Al Túrkístan oblysynda 1 mln bas mal bar.

 Írí qara mal basynyń sany jónínen Mańǵystau, Ūlytau men Atyrau oblystary kósh sońynda keledí. Mańǵystau men Atyrauǵa keler bolsaq, mūnyń sebebí túsíníktí. Klımatqa baılanysty būl óńírlerde írí qara mal asyrau qıyn. Esesíne, mūnda túıelerdíń sany kóp. Al Ūlytau oblysynda jalpy mal sharuashylyǵyna klımaty tura kelmeıdí. Sondyqtan da barlyq mal túrleríníń sany mūnda az. Eń kóbí jylqylar.

 Jylqy sany ońtústíkte aıtarlyqtaı ósken

Jylqy sany boıynsha Túrkístan oblysy kósh bastap keledí. Sońǵy 15 jylda 3 ese ósken. 2006-2007 jyldary 128 myń bolsa, byltyr 385 myńǵa jetken. Al eń joǵary ósím Batys Qazaqstan oblysyna tıesílí. Osydan 15 jyl aldyn 53 myń bas bolsa, 2022 jyly 280 myńǵa jetken. Yaǵnı 5 esege ósken. Būl kórsetkísh boıynsha Mańǵystau, Ūlytau jáne Soltústík Qazaqstan oblystary kósh sońynda.

 Jaıylym jer men ekologıya máselesí bar

Mal sharuashylyǵynyń damuyna kedergíler jetkílíktí. Memlekettík basqarudaǵa júıesízdík, ekologıyalyq apat, su tapshylyǵy men jaıylym jer  jáne de jem-shóp máselelerí bar. Onyń ústíne myńdaǵan jylǵy halyqtyń ómír súru salty ózgerdí. Bír jaıylymnan kelesí jaıylymǵa mausymdyq kóshíp júru múmkín emes. Qazír belgílí bír sharua qojalyqtarynda ósedí. Olardy jem-shóppen qamtamasyz etu qajet.

Urbanızatsıya da toqtar emes. Halyq auyldan qalaǵa údere kóshude. Būl auyldaǵy adam resursyn azaıtyp, maman dayarlaudy qajet etedí.

Sondaı-aq, quańshylyq pen jūt mal sharuashylyǵyn damytuǵa kedergí bolyp otyr. Ásírese, 2021 jylǵy jaǵdaıdy eske alǵan jón. Sol jyly Mańǵystau men Qyzylorda oblystarynda quańshylyq bolyp mal qyryldy. Resmı málímetterge súıensek, mal ólímí 1700-den asqan. Sondyqtan úkímet júıelí jūmysty qolǵa aluy tıís. Būl jerde joǵarydaǵy faktorlardy eskergen jón.