Qazaqstan ekonomıkasynda jınaqtalǵan tíkeleı shetel ınvestıtsıyasynyń (būdan bylaı – TShI) kólemí 2024 jyly 151,3 mlrd dollar bolǵan, – dep habarlaıdy aqshamnews.kz tílshísí.
Bíríkken Ūlttar Ūıymy Sauda jáne damu jóníndegí konferentsıyasynyń «Álemdík ınvestıtsıyalar turaly» bayandamasynda (būdan bylaı – UNCTAD esebí) osyndaı derek bar. Būl kórsetkísh syrttan tartylǵan kapıtaldyń el ekonomıkasyndaǵy salmaǵyn baǵalauǵa múmkíndík beredí. Basqasha aıtsaq,shetel ınvestorlary salǵan kásíporyndar, óndírís jobalary, tehnologıyalyq jabdyqtar men basqa da aktıvter el ekonomıkasynda qanshalyqty yqpaldy ekenín osy kórsetkíshten ańǵaruǵa bolady.
151,3 mlrd dollar. Būl sannan Qazaqstannyń ekonomıkalyq sayasatynyń áleuetín de kóruge bolady. Ol úshín derbes ekonomıka retínde ınvestıtsıya tartu tarıhy ūqsas elderdíń kórsetkíshín Qazaqstanmen salystyryp kóreıík. Investıtsıya tartu tarıhy ūqsas elder dep 1991 jyly Qazaqstanmen bírge memlekettílígín qalpyna keltírgen 14 respublıkany aıtyp otyrmyz.
Bíríkken Ūlttar Ūıymynyń resmı statıstıkasyna súıensek, 2024 jyly Qazaqstannyń jalpy íshkí ónímí (JÍÓ) 291,5 mlrd dollar bolǵan. Sonda ekonomıkadaǵy sheteldík kapıtal eldíń jalpy íshkí ónímíníń 51,9 paıyzyna teń degen sóz.
UNCTAD esebí boıynsha, Reseı ekonomıkasynda jınaqtalǵan TShI 2024 jyly shamamen 216 mlrd dollar bolǵan. Bíraq terískeıdegí kórshímízdíń ekonomıkasy áldeqaıda írí – 2024 jyly JÍÓ kólemí 2,17 trln dollar boldy. Sondyqtan shetel kapıtalynyń Reseı ekonomıkasyndaǵy úlesí shamamen 10 paıyz deńgeıínde. Qazaqstannyń JÍÓ kólemí Reseıden 7,5 ese, jınaqtalǵan shetel ınvestıtsıyasynyń kólemí 1,4 ese az bolyp shyǵady.
Postkeńestík keńístíkten Europa Odaǵyna sáttí ıntegratsıya jasaǵan úsh el bar – Estonıya, Latvıya, Lıtva. Estonıyada jınaqtalǵan TShI eldíń JÍÓ-níń 73,9 paıyzyna, Latvıyada 55,2 paıyzǵa, Lıtvada 40,9 paıyzǵa teń. Būl úsh eldíń jalpy íshkí ónímín qossaq, shamamen 171,4 mlrd dollar bolady. Al ekonomıkasyndaǵy TShI-díń qosyndysy – 97,5 mlrd. Salystyrsaq, Qazaqstanda būl kórsetkíshter tıísínshe 291,5 mlrd dollar jáne 151,3 mlrd dollar.
Ortalyq Azıyadaǵy 4 kórshí memlekettíń jıyntyq JÍÓ 2024 jyly shamamen 215 mlrd dollar bolǵan. Al ekonomıkada jınaqtalǵan tíkeleı shetel ınvestıtsıyasynyń kólemí 69,3 mlrd dollarǵa jetken. Salystyrsaq, tórt eldíń ekonomıkasyn bírge alǵannyń ózínde, jınaqtalǵan shetel kapıtaly Qazaqstandaǵy kórsetkíshten ekí eseden astam tómen bolyp shyǵady. Basqasha aıtsaq, Ortalyq Azıyada jūmys ístep tūrǵan sheteldík ınvestıtsıyanyń 68,6 paıyzy Qazaqstanda shoǵyrlanǵan.
KSRO-dan bír kezeńde bólíníp shyqqan elderde ınvestıtsıyalyq dınamıka qalaı ózgergenín UNCTAD esebíndegí 2000, 2010 jáne 2023 jyldardyń kórsetkíshterínen kóruge bolady.
Bírínshíden, táuelsízdíktíń alǵashqy onjyldyǵynda Qazaqstan Baltyq elderínen aıtarlyqtaı alda bolmaǵan.2000 jyly Qazaqstan ekonomıkasynda jınaqtalǵan tíkeleı shetel ınvestıtsıyasynyń kólemí 10,1 mlrd dollar boldy. Būl Estonıyadaǵy kórsetkíshten shamamen 3,9 ese, Lıtvadan 4,4 ese, Latvıyadan 4,8 ese ǵana kóp edí. Reseıdíń kórsetkíshí būl uaqytta 32,2 mlrd dollar bolyp, Qazaqstannan shamamen 3,2 ese joǵary tūrdy. Al Ortalyq Azıyadaǵy basqa elderde ınvestıtsıya kólemí óte tómen boldy: Túríkmenstanda 1,8 mlrd dollar, Ózbekstanda 0,7 mlrd dollar, Qyrǵyzstanda 0,4 mlrd dollar, Tájíkstanda 0,2 mlrd dollar ǵana edí.
Ekínshíden, 2010jylǵaqaraıQazaqstandaǵyınvestıtsıyakólemíkúrtóstí. 2010 jyly el ekonomıkasynda jınaqtalǵan TShI 63,4 mlrd dollarǵa jettí. Būl Estonıyadaǵy kórsetkíshten shamamen 3,9 ese, Lıtvadan 4,8 ese, Latvıyadan 6,1 ese kóp boldy. Osy kezeńde Reseıde de shetel ınvestıtsıyasynyń kólemí óte tez ósíp, 336,3 mlrd dollarǵa jettí, yaǵnı, Qazaqstannan 5,3 ese joǵary boldy. Ortalyq Azıyada da ınvestıtsıya kólemí artqanymen, aıyrmashylyq saqtaldy: Túríkmenstanda 18,5 mlrd dollar, Ózbekstanda 3,2 mlrd dollar, Qyrǵyzstanda 2 mlrd dollar, Tájíkstanda 1,6 mlrd dollar boldy.
Úshínshíden, 2023 jylǵa qaraıQazaqstan postkeńestík keńístíktegí negízgí ınvestıtsıyalyq ortalyqtardyń bíríne aınaldy. 2023 jyly Qazaqstan ekonomıkasynda jınaqtalǵan shetel kapıtaly 157,6 mlrd dollarǵa jettí (2024 jylǵy kórsetkíshten 2,6 mlrd dollar kóp). Būl Estonıyadaǵy kórsetkíshten 5,1 ese, Latvıyadan 6,7 ese, Lıtvadan 4,8 ese kóp boldy. Reseıde būl kórsetkísh 255 mlrd dollar deńgeıínde qalyp, Qazaqstannan shamamen 1,6 ese ǵana joǵary boldy. Geosayası jaǵdaı, sanktsıyalar Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy aıyrmashylyqty aıtarlyqtaı qysqartty. Al Ortalyq Azıya elderímen aıyrmashylyq odan árí ūlǵaıdy: Qazaqstandaǵy ınvestıtsıya kólemí Ózbekstannan 10,5 ese, Túríkmenstannan 3,7 ese, Qyrǵyzstan men Tájíkstannan 40 eseden astam kóp boldy.
UNCTAD esebínde memleketterdíń ózge elderde jūmys ístep tūrǵan ınvestıtsıyasynyń jıyntyqtary da kórsetílgen.
2000 jyly Qazaqstannyń sheteldegí ınvestıtsıyasy óte az boldy – shamamen 0,7 mlrd dollar ǵana. Reseıde būl kórsetkísh Qazaqstannan ondaǵan ese joǵary edí.
2010 jyly Reseıdíń syrtqy ınvestıtsıyasy kúrt ósíp, 368 mlrd dollarǵa jettí. Qazaqstanda būl kórsetkísh 4,9 mlrd dollar boldy. Osy kezeńde Estonıyanyń syrtqy ınvestıtsıyasy Qazaqstanmen shamalas deńgeıge jaqyndady. 2023-2024 jyldary Qazaqstannyń sheteldegí jınaqtalǵan ınvestıtsıyasy 17-18 mlrd dollar deńgeıíne jettí. Būl Baltyq elderíníń keıbírímen salystyrǵanda jaqyn bolǵanymen, Reseımen aıyrmashylyq óte úlken kúıínde qaldy – 20 eseden astam az.
2024 jyly Qazaqstan táuelsízdík alǵannan berí alǵash ret tíkeleı shetel ınvestıtsıyasynyń netto aǵyny boıynsha terís kórsetkísh tírkep, kerí saldo shamamen -2,6 mlrd dollar boldy.
- Būl tómendeu jahandyq tūraqsyzdyq, geosayası táuekelder jáne írí transūlttyq kompanıyalar belsendílígíníń tómendeuímen baılanysty boldy. Negízgí sebep – kompanıyalardyń būryn qaıta ınvestıtsıyalanǵan paıdany dıvıdend retínde shetelge shyǵaryp aluy, sondaı-aq írí jobalardan kapıtaldyń qaıtaryluy, - dep jazylǵan esepte.
Osylaısha, Qazaqstan Ortalyq Azıyadaǵy shetel ınvestıtsıyasyn tartudyń negízgí ortalyǵy bolyp qala beredí. Degenmen ınvestıtsıya qūrylymy el ekonomıkasynyń álí de kapıtal ımporttaushy ekenín kórsetedí: 2024 jyly Qazaqstan ekonomıkasynda jınaqtalǵan tíkeleı shetel ınvestıtsıyasy 151 mlrd dollardan assa, qazaqstandyq kompanıyalardyń sheteldegí ınvestıtsıyasy shamamen 18 mlrd dollar deńgeıínde ǵana boldy. Yaǵnı elge kelgen shetel kapıtaly syrtqa salynǵan ınvestıtsıyadan shamamen 8-9 ese kóp.
Investıtsıya kólemíndegí aıyrmashylyq Qazaqstan ekonomıkasynyń óńírdegí auqymyn kórsetedí. Ekonomıka kólemí, naryq syıymdylyǵy jáne ınstıtutsıonaldyq ortanyń salystyrmaly tūraqtylyǵy elge halyqaralyq kapıtal tartuǵa múmkíndík beríp otyr. Nátıjesínde Qazaqstan Ortalyq Azıyadaǵy ınvestıtsıyalyq belsendílík shoǵyrlanǵan negízgí ekonomıkalyq ortalyqtardyń bírí retínde qalyptasqan. Būl faktorlar ekonomıkanyń ūzaq merzímdí tūraqtylyǵyna yqpal etetín alǵysharttardy qalyptastyryp, óndírís, ınfraqūrylym jáne qyzmet kórsetu sektorlarynyń damuyna áser etedí.
2025 jyldyń qarashasyndaǵy resmı málímet boıynsha, Qazaqstan jan basyna shaqqandaǵy jalpy íshkí óním (JÍÓ) boıynsha TMD elderí arasynda kóshbasshyǵa aınaldy. Halyqaralyq valyuta qory eldegí kórsetkíshtí 14,77 myń dollar dep baǵalaǵan. Būl deńgeı Reseıden (14,26 myń dollar), Gruzıyadan (9,57 myń dollar), Armenıyadan (8,86 myń dollar), típtí salystyrmaly túrde Qytaıdan (13,69 myń dollar) da joǵary.