Bata beru - halqymyzdyń san ǵasyrlar boıy úzílmeı kele jatqan eń qasterlí salt-dástúrleríníń bírí. Qazaq úshín bata - jaı ǵana tílek emes, jaqsylyqtyń bastauyn bekítu, ómír jolyna baǵyt beru, jaqsy nıet pen alǵystyń zańdastyrylǵan kórínísí.
"Ataly el - bataly el", "Jańbyrmen jer kógerer, batamen el kógerer", "Bataly el arymas, batasyz el jarymas" degen ūlaǵatty sózder osy dástúrdíń qoǵamdaǵy alar ornyn odan saıyn aıshyqtaı túsedí. Batany kímder beredí jáne onyń mání qandaı? Būl saual tóńírgínde Aqshamnews.kz tílshísí ízdeníp kórdí.
Etnograftar men folklorshylardyń aıtuynsha, bata - ata-babalarymyzdan berí "kózdíń qarashyǵyndaı" saqtalyp kele jatqan ūrpaqqa ruhanı tárbıe beru, ízgílíkke úndeu qūraly. Bata beru rásímí ıslam díní ornyqqannan keıín de óz mánín joǵaltpaı, dínı dūǵamen ūshtasyp ketken.
Batanyń mání jáne búgíngí túsíník
Bata - jaqsylyqty shaqyru árí bastau. Etnograf Aqedíl Toıshanūlynyń aıtuynsha, ol adamnyń bolashaq ómíríne baǵyt kórsetu, tílek aıtu ǵana emes, sol tílektí kópshílík aldynda "bekítu". Qazaq halqy árbír ıgílíktí ísín bata alumen bastaǵan. Saparǵa attanarda, joryqqa attanarda, íske kíríserde, típtí jańa tuǵan nárestege de ūzaq ómír tílep, bata bergen.
Etnograftyń baıqauynsha, Ahmet Baıtūrsynūly men Serík Negımov syndy ǵalymdar bata sózderín erekshe zerttegen. Batagóılígímen tanylǵan Serík Negımovtíń aıtuynsha, shynaıy bata - adamnyń ruhyn kóteríp, eńsesín tíkteıtín kúshke ıe. Batanyń áserín halyq "aq tílektíń quaty" dep túsíngen.
Bata berudíń tártíbí
Ertede batany kez kelgen adam bere bermegen. Bala da, azamat ta elge syıly bı-jyraulardan, batyrlardan arnaıy bata aluǵa baratyn bolǵan. Būl - bír jaǵynan, belgílí tūlǵalardyń ruhanı mektebínen ótu, tálím alu joly bolǵan.
Máselen, Bauyrjan Momyshūly jas kezínde Jambyl Jabaevqa baryp bata alǵany belgílí. Al jazushy, ǵalym Málík Ǵabdullın Jambyldyń úıínde qonyp, batasyn alǵan desedí. Úı ıelerí batyrdyń amandyǵyna alańdap, típtí tún boıy kúzetíp otyrǵany turaly da ańyz-derekter bar. Būl – batanyń ruhanı, tárbıelík mańyzyn kórsetetín kóríníster.
Aqedíl Toıshanūly aǵamyzdyń aıtuynsha, búgíngí kúní de osy dástúrdí jańǵyrtu qajet-aq. Belgílí tūlǵalardy jón-joralǵysyn jasap, úıge shaqyryp, bolmasa, arnaıy ízdep baryp, aq batasyn aluǵa asyǵu kerek.
Terís bata - tárbıelík kúshí zor sırek kezdesetín jazalau túrí
Qazaqta tek aq bata emes, "terís bata" degen túsíník te bolǵan. Etnograf Halel Dosmūhamedovtíń jazba derekterínde terís bat - eń auyr jaza, qarǵys retínde berílgení aıtylady.
Terís bata kímge berílgen?
- halqyna opasyzdyq jasaǵanǵa;
- ar-ūyatyn tókken, áulettí qorlaǵan adamǵa;
- eldíń jolyn, dástúrín mansūq etkenderge.
Bír jaǵynan, būl - qoǵamnan alastatu emes, qaıta qorqytu, jamandyqtan jırendíru arqyly dūrys jolǵa túsíru maqsatynda qoldanylǵan tárbıe tásílí.
Qoldy terís jaıyp beru - osy terís batanyń belgísí. Ádette áke qyzyn túzetu úshín "būlaı jasasań, terís batamdy beremín" dep eskertu jasap, qorqytqan. Yaǵnı būl – auyr qarǵys emes, tárbıe qūraly retínde oryn alǵan sırek joralǵy.
Terís bataǵa mysal retínde "Qyz Jíbek pen Tólegen" jyryn qarastyruǵa bolady. Atalǵan jyrda Tólegenníń terís bata alǵan jerí sıpattalǵan. Osydan keıín onyń ísí ońǵa baspaı, aqyrynda jaryq dúnıemen qosh aıtysty. Yaǵnı halqymyz terís batanyń áserí kúshtí dep eseptegen.
Kím bata bere alady?
Qazaqta bata berudíń ózíndík erejesí bolǵan:
- Batany kóbíne jasy úlken, elge syıly adam beredí.
- Álí ákesí bar adam bata bermegen.
- Kúıeu bala tórde otyrmaıdy jáne bata bermeıdí. Onyń orny - árdaıym ózgeshe, "kúıeu", "jezde" mártebesí.
- Kelín de bata bermeıdí.
- Ájeler tek er azamat bolmaǵan jaǵdaıda ǵana bata bergen.
Batanyń osyndaı júıesí otbasy ıerarhıyasyn, úlkendí syılau dástúrín saqtap kelgen.
Batanyń shyǵu tórkíní
Folklorshylar batanyń shyǵuyna qatysty bírneshe píkír ūsynady. Keıbír ǵalymdar onyń negízí arabtyń "fatıha" nemese "fateke" sózímen baılanysty ekenín aıtady, yaǵnı alǵys aıtu, dūǵa oqu, aq tílek bíldíru. "Bata" degen sózdíń túp-tórkíní "Fatıha" sózínen shyqqan dep te aıtylady. Paıǵambarymyzdyń (s.a.s) hadısterínde "Fatıha" súresí - eń kúshtí dūǵa-tílek (bata) ekendígí aıtylǵan. Sebebí "Fatıha" Qūrannyń barlyq mazmūnyn boıyna qamtyp, "ashushy, betashar" degen qasıettí atqa ıe bolǵan.
1905 jyly Orynborda jaryq kórgen etnograf-folklorshy Aleksandr Vasılevtíń eńbegínde:
«Kímde-kím qazaq dalasynda bolsa, batanyń halyq úshín qandaı erekshe mańyzǵa ıe ekenín bíledí. Bata - qazaq poezıyasynyń erekshe túrí. Onda adam shyn júrekten shyqqan yqylasyn óleńmen órnektep aıtady», - dep jazylǵan.
Bata qalaı beríledí?
Dástúr boıynsha astan keıín beríletín bata kóbíne tabaqty jınamaı tūryp jasalǵan. Jasy úlken adam ekí alaqanyn betíne qaratyp jaıyp, Alladan jaqsylyq tílegen. Dastarhan basyndaǵylar bata kezínde túregelíp tūruy da qalypty joralǵy bolǵan.
Batanyń mazmūny kímge arnalǵanyna qaraı ózgeríp otyrǵan. Máselen, jas adamǵa - tíl-kózden saq boluyn, ūzaq jolǵa shyqqanǵa - amandyq, úı ıesíne - bereke, jas jūbaılarǵa - yntymaq tílegen.
Bata qaı zamanda bolmasyn adamdy ízgílíkke úndeu, úlkenge qūrmettí síńíru, jamandyqtan tyıyp, jaqsylyqqa bastaǵan. Onyń ár sózí ruhanı tárbıeníń kórkem úlgísíne aınalǵan. Búgíngí tańda da bata dástúrín saqtau - ūlt bolmysy men tárbıesíníń jalǵasy. Qazaqtyń "batamen el kógerer" dep beker aıtpaǵany anyq.