Qazaqstanda ókpe obyryn tómen dozaly kompyuterlík tomografıya (TDKT) arqyly skrınıngten ótkíze bastady, dep habarlaıdy aqshamnews.kz tílshísí.
Jańa ádís ísíktí alǵashqy belgísí paıda bolǵanǵa deıín, kólemí nebárí bírneshe mıllımetr bolǵan kezde anyqtauǵa múmkíndík beredí. 10-15 tamyz aralyǵynda qauíp tobyna kíretín Qazaqstan tūrǵyndary elímízdíń barlyq óńírínde tekseruden tegín óte alady. Óńírlík kommunıkatsıyalar qyzmetínde erte dıagnostıkanyń jańa múmkíndígí turaly Qazaq onkologıya jáne radıologıya ǵylymı-zertteu ınstıtutynyń mamandary aıtyp berdí.
Ókpe obyry onkologıyalyq aurudyń eń kóp taraǵan túríníń bírí, qaterlí ísíkten bolatyn ólím-jítímníń de kóbí osydan bolady. Jyl saıyn osyndaı 3,8 myńnan astam nauqas anyqtalyp, ekí myńdaı adam qaıtys bolady eken.
Ókpe obyry ūzaq uaqyt boıy baıqalmaı, bírtíndep asqynuy múmkín. Adam ózín sap-sau sezíngenímen, auruy uaqyt ótken saıyn údeı beredí.
Mamandardyń aıtuynsha, nauqastardyń kóbí dárígerge aurudyń III–IV satysynda bír-aq qaralatyn kórínedí. Bírínshí satyda sáttí emdelu múmkíndígí áldeqaıda joǵary: bes jyldyq ómír súru kórsetkíshí 90 paıyzǵa deıín jetuí múmkín, keıbír nauqasqa hırurgıyalyq em de jetkílíktí. Sondyqtan Qazaqstanda aurudy erterek anyqtauǵa basymdyq beríp otyr.
Erte anyqtaıtyn negízgí ádístíń bírí – tómen dozaly kompyuterlík tomografıya (TDKT). Kádímgí rentgennen aıyrmashylyǵy, kompyuterlík tomografıya ókpeníń qabat-qabat keskínín alyp, eń ūsaq ózgerístí de anyqtaıdy. TDKT kezínde dáríger qalyńdyǵy bír mıllımetrdeı bolatyn keskíndí alyp, kólemí nebárí ekí-úsh mıllımetrlík oshaqtardy kóre alady.
Qazaq onkologıya jáne radıologıya ǵylymı-zertteu ınstıtutynyń radıologıya jáne yadrolyq medıtsına bólímíníń meńgerushísí Jandos Amanqūlovtyń aıtuynsha, protseduranyń ózí sanauly sekundqa ǵana sozylady eken, yaǵnı asa kóp uaqyt almaıdy, daıyndyqty da qajet etpeıdí.
«Ashqūrsaq júríp, aldyn ala taldau tapsyryp, kúndelíktí íshetín dáríní toqtatudyń qajetí joq. Kontrastty zat ta qoldanylmaıdy. Túsírílímníń ózí 10–15 sekundqa sozylady, qūjatty rásímdeudí qosqanda, shamamen 15 mınut uaqyt qana alady. Sonymen qatar pılottyq joba ayasynda keskínderdí Qazaq onkologıya jáne radıologıya ǵylymı-zertteu ınstıtutynyń sarapshylary jasandy ıntellekt tehnologıyasyn qoldana otyryp ortalyqtandyrylǵan túrde qaıta oqıdy», – deıdí Jandos Amanqūlov.
Mamandardyń aıtuynsha, jasandy ıntellektíní paıdalanu men túsírílímdí qaıta tekseru eń aldymen dıagnostıka dáldígín arttyru úshín qajet. Óıtkení ūsaq kúmándí ózgerístí der kezínde baıqap qana qoımaı, adamdy basy artyq qosymsha protseduraǵa jíbermeuge tyrysu kerek.
TDKT kezíndegí sáulelík júkteme kádímgí kompyuterlík tomografıyaǵa qaraǵanda aıtarlyqtaı tómen. Dárígerler flyuorografıyanyń da mańyzyn joǵaltpaǵanyn atap ótedí. Ol, atap aıtqanda, tuberkulezdí anyqtaudyń mańyzdy ádísí bolyp qala beredí. Alaıda ókpe obyryn eń erte satysynda anyqtau úshín būl zertteudíń múmkíndígí jetkílíksíz.
2026 jylǵy 10–15 tamyz aralyǵynda Qazaqstannyń barlyq óńírínde ókpe obyry turaly habardarlyqty arttyru aptalyǵy ótíp jatyr. Aktsıya ayasynda TDKT kómegímen 1 600-den astam adamdy tekseru josparlanǵan. Bírínshí kezekte jasy 50-den asqan, qazírgí uaqytta shylym shegetín nemese būryn shekken jáne ūzaq jyldan berí temekí tartatyn adamdar tegín tekseruden óte alady. Qauíp tobyna shań, tútín, hımıyalyq jáne kantserogendí zattarmen tūraqty baılanysta bolatyn zıyandy óndírís jūmysshylary da kíredí.
Jandos Amanqūlovtyń aıtuynsha, skrınıngke patsıentterdí íríkteu krıterıılerí írí halyqaralyq zertteudíń nátıjesíne negízdelíptí.
«50 myńnan astam adam qatysqan amerıkalyq NLST zertteuí tómen dozaly KT qoldanu ókpe obyrynan bolatyn ólím-jítímdí 20 paıyzǵa tómendetetínín kórsettí. Europalyq NELSON zertteuínde er adamdar arasynda ólím-jítímníń 24 paıyzǵa, al áıelder arasynda 33 paıyzǵa deıín tómendegení anyqtaldy. Skrınıng – barlyǵyna arnalǵan tekseru emes, paıdasy eń joǵary bolatyn joǵary qauíp tobyndaǵy adamdarǵa baǵyttalǵan qūral», – dep túsíndírdí ol.
Mamandar būryn temekí shekken adamǵa da erekshe nazar audarady. Temekíden bas tartqannan keıín aurudyń damu yqtımaldyǵy bírtíndep tómendeıdí, alaıda tolyq joıylmaıdy. Típtí bírneshe jyldan keıín de qauíp eshqashan temekí shekpegen adamǵa qaraǵanda joǵaryraq boluy múmkín. Sondyqtan dárígerler būryn shylym shekken adam zıyandy ádetten áldeqashan bas tartqanyn alǵa tartyp, tekserudí keıínge qaldyrmauy kerektígín aıtady.
Ókpe obyrynyń erekshelígí – onyń erte satysynda adam kóbíne aǵzasynda eshqandaı ózgerís sezbeıdí. Alǵashqy baıqalatyn belgíler áldeqaıda keıín paıda boluy múmkín. Ūzaq uaqytqa sozylǵan nemese sıpaty ózgergen jótel, entígu, keude tūsynyń auyruy, qaqyryqta qannyń boluy, sebepsíz salmaq joǵaltu men álsízdík alańdatuy tıís. Alaıda dárígerler skrınıngtíń maqsaty dál osy belgíler paıda bolǵanǵa deıín aurudy anyqtau ekenín aıtyp otyr.
Temekí shegetín adamdardyń ókpesíndegí ózgerístí baıqau qıyn. Olar jóteldí úırenshíktí jaǵdaı dep qabyldap, dárígerge qaralmaı júre beruí múmkín. Sondyqtan TDKT eń aldymen shaǵymy joq, bíraq aurudyń damu qaupí joǵary adamdarǵa arnalǵan.
Tekseru kezínde tabylǵan túzílís adamnyń qaterlí ísíkke shaldyqqanyn bíldírmeıdí. Ókpede ūsaq oshaqtar jıí kezdesedí. Olar būryn bolǵan ınfektsıyanyń saldary, tyrtyqty ózgerís nemese qatersíz túzílís boluy múmkín.
Odan arǵy taktıka anyqtalǵan ózgerístíń sıpatyna baılanysty. Keı jaǵdaıda adamǵa belgílí bír uaqyttan keıín TDKT-ny qaıtalau ūsynylady, al basqa jaǵdaılarda onkologtyń keńesíne jáne qosymsha tekseruge jíberíledí. Kúmándí ózgerís anyqtalǵan kezde kontrastpen kompyuterlík tomografıya, PET/KT, bronhoskopıya nemese bıopsıya qajet boluy múmkín.
Maman patsıenttí odan árí emdeu turaly sheshímdí bírneshe maman bírlesíp qabyldaıtynyn atap óttí.
«Emdeu taktıkasyn bír ǵana dáríger emes, multıdıstsıplınarlyq top – onkolog, hırurg, sáulelík dıagnostıka mamany, hımıoterapevt pen radıoterapevt anyqtaıdy. Eger auru bírínshí satysynda anyqtalsa, kóbíne bír-aq operatsıya jasalady. Qazír mūndaı operatsıya kóbíne az ınvazıvtí ádíspen – shaǵyn tílíkter arqyly jasalady», – dedí Jandos Amanqūlov.
Qajet bolǵan jaǵdaıda óńírdegí patsıentter oblystyq onkologıyalyq ortalyqtarǵa, al eń kúrdelí jáne dauly jaǵdaı Qazaq onkologıya jáne radıologıya ǵylymı-zertteu ınstıtutyna jíberíledí. Qosymsha tekseru, dıagnozdy rastau men odan árí emdeu qoldanystaǵy medıtsınalyq kómek kórsetu júıesí ayasynda júrgízíledí.
Almatyda ókpe obyry turaly habardarlyqty arttyru aptalyǵy ayasyndaǵy tegín tekseru 10–14 tamyz aralyǵynda saǵat 11:00-den 13:00-ge deıín Almaty onkologıyalyq ortalyǵynda, Ótepov kóshesí, 7 mekenjaıynda ótedí. TDKT-dan ótu úshín 8 (7173) 123-952 telefony arqyly aldyn ala jazylu qajet.
Ókpe obyry turaly habardarlyqty arttyru aptalyǵy 15 tamyzda Bíryńǵaı ashyq esík kúnímen ayaqtalady. Senbí kúní būl ís-shara elímízdíń barlyq onkologıyalyq ūıymynda ótedí. Sol kúní tūrǵyndar onkologtan tegín keńes alyp, qajet bolǵan jaǵdaıda qajettí tekseruden óte alady.
Onkologtar ókpe obyrynyń damu qaupín tómendetudíń negízgí joly — temekíden tolyq bas tartu ekenín aıtady. Zıyandy óndírístík faktordyń áserínen qorǵanu men profılaktıkalyq tekseruden de tūraqty ótu kerek.
Jańa tásíldíń negízgí qaǵıdasy qarapaıym: aurudy ol ózín bíldíríp qoıǵan kezde emes, adam ózín álí de sau sezíníp júrgen uaqytta ízdeu. Ísíktí erte anyqtau dárígerlerge tıímdí em júrgízu úshín áldeqaıda kóp múmkíndík beredí.