Rak degen dıagnozdyń atauynyń ózí adamdy kádímgídeı tíksíndíríp tastaıdy. DDŪ málímetínshe, qaterlí ísík – álemdegí ólím-jítímníń negízgí sebepteríníń bírí. Jyl saıyn jahanda osy aurumen 20 mıllıonnan astam adam tírkelíp, shamamen, 10 mıllıon tūrǵyn obyrdan kóz jūmady. Būl úrdís Qazaqstanǵa da tán. Búgínde elímízde 251 myńnan astam onkonauqas mamandardyń dınamıkalyq baqylauynda tūr, al jyl saıyn 43 myńnan asa adam osy keselmen tírkelíp otyrady. Alańdatarlyq jaǵdaı. Osynau taqyrypty Qazaq onkologıya jáne radıologıya ǵylymı-zertteu ınstıtutynyń Basqarma tóraǵasy Erbol BEKMŪHAMBETOVPEN tarqatqan edík.
– Erbol Jasūlanūly, elímízde qaterlí ísíkpen esepte tūrǵandardyń jartysynan kóbí eńbekke qabílettí jastaǵy azamattar eken. Aurudyń anyqtalu kórsetkíshíníń artuy nemen baılanysty?
– Eń aldymen, skrınıngtík baǵdarlamalardyń keńeyuímen, dıagnostıkalyq múmkíndíkterdíń jaqsaruymen jáne qaterlí ísíktíń erte kezeńde anyqtaluymen baılanysty.
Elímízde onkologıyalyq kómektí ūıymdastyrudyń jańartylǵan standarty engízílude. Jańa júıe alǵash ret ımmunogıstohımıyalyq jáne molekulalyq-genetıkalyq zertteulerdí júrgízudíń bíryńǵaı merzímderín belgíleıdí. Būl patsıentterdíń zertteu nátıjelerín jyldamyraq aluyna, al dárígerlerdíń emdeudíń tıímdí taktıkasy turaly sheshímdí erterek qabyldauyna múmkíndík beredí.
Emdeudíń ońtaıly taktıkasyn tańdau úshín qaterlí ísíktíń bar-joǵyn rastau ǵana jetkílíksíz. Ísíktíń bıologıyalyq erekshelíkterín, molekulalyq beıínín jáne zamanauı emdeu ádísteríne sezímtaldyǵyn anyqtau asa mańyzdy. Immunogıstohımıyalyq jáne molekulalyq-genetıkalyq zertteulerdíń nátıjelerí – targettík terapıyany, ımmunoterapıyany jáne basqa da joǵary tehnologıyalyq emdeu ádísterín taǵaıyndaudyń negízí.
Jańartylǵan standartqa sáıkes, ımmunogıstohımıyalyq jáne ımmunotsıtohımıyalyq zertteulerdíń oryndalu merzímí bıologıyalyq materıal zerthanaǵa túsken kúnnen bastap ekí aptadan aspauy tıís. Dál osyndaı merzím molekulalyq-genetıkalyq zertteulerdíń basym bólígí úshín de belgílengen. Al kúrdelí klınıkalyq jaǵdaılarda qoldanylatyn jańa buyn sekvenırleu (NGS) ádísímen júrgízíletín zertteulerdíń eń ūzaq merzímí ekí aı.
Mūndaǵy mańyzdy jańashyldyqtardyń bírí – dıagnostıkalyq úderístí tsıfrlandyru. Zertteu nátıjelerí míndettí túrde medıtsınalyq aqparattyq júıege engízílíp, patsıenttí jíbergen medıtsınalyq ūıymǵa avtomatty túrde joldanatyn bolady. Būl patsıenttíń emdeu marshrutynyń úzdíksízdígín qamtamasyz etíp, aqparattyń joǵaluyna jol bermeıdí jáne emdeushí dárígerge klınıkalyq sheshímderdí jedel qabyldauǵa múmkíndík beredí.
Úshínshí deńgeıdegí patomorfologıyalyq zerthanalardyń funktsıyalary da edáuír keńeıtíledí. Olar kúrdelí dıagnostıkalyq jaǵdaılarǵa saraptamalyq baǵalau júrgízíp, ımmunogıstohımıyalyq jáne ımmunotsıtohımıyalyq zertteulerdíń nátıjelerín qaıta ınterpretatsıyalaıdy, sondaı-aq elímízdíń jetekshí mamandarymen telemedıtsınalyq konsultatsıyalar múmkíndígín paıdalanady. Būl tásíl patsıenttíń qaı óńírde tūratynyna qaramastan bíryńǵaı dıagnostıkalyq standarttardy qamtamasyz etíp, patomorfologıyalyq qyzmettíń sapasyn arttyruǵa múmkíndík beredí.
– Densaulyq saqtau salasyndaǵy mańyzdy sheshímderdíń bírí – onkologıyalyq skrınıngterdíń Tegín medıtsınalyq kómektíń kepíldík berílgen kólemíne engízíluí. Osy jónínde tolyǵyraq aıtyp berseńíz. Mūndaǵy artyqshylyq nede?
– Onkologıyalyq skrınıngterdíń atalǵan paketke engízílgeníníń nátıjesínde būryn Míndettí áleumettík medıtsınalyq saqtandyru júıesínde saqtandyrylmaǵan 300 myńnan astam qazaqstandyq qaterlí ísíkterdí erte anyqtauǵa baǵyttalǵan profılaktıkalyq tekserulerden tegín ótu múmkíndígíne ıe boldy. Máselen, jyl basynan berí skrınıngtík baǵdarlamalarmen 2,4 mıllıonnan astam adam qamtyldy. Profılaktıkalyq tekserulerdíń qamtu auqymynyń keńeyuí jáne dıagnostıkalyq múmkíndíkterdíń jetíldíríluí onkologıyalyq aurulardy emdeudíń tıímdílígí joǵary bolatyn erte satylarda anyqtau kórsetkíshíníń artuyna yqpal etude.
Memlekettíń densaulyq saqtau salasyndaǵy sayasaty profılaktıkaǵa basymdyq berudí júıelí túrde kúsheıtíp keledí. Onkologıyalyq aurulardy erte anyqtau – emníń tıímdí boluynyń, patsıentterdíń ómír súru sapasyn saqtap, olardyń qalypty ómírge oraluynyń basty kepílí. Erte dıagnostıkalau júıesín damytu – 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan onkologıyalyq aurularmen kúres jóníndegí Keshendí jospardyń negízgí baǵyttarynyń bírí. Qūjatta profılaktıka men skrınıngtík tekserulerden bastap joǵary tehnologıyalyq emdeuge, dárí-dármekpen qamtamasyz etuge jáne dıspanserlík baqylauǵa deıíngí onkologıyalyq kómektíń barlyq kezeńderín jetíldíru kózdelgen.
– Árbír dıagnostıkalyq zertteudíń artynda dıagnozynyń naqtylanyp, emníń bastaluyn kútetín naqty patsıent tūr. Al osynau qaterlí keselge shaldyqpau joly qandaı, osy tūrǵyda qandaı keńes berer edíńíz?
– Temekíden, alkogoldí shamadan tys tūtynudan bas tartqan jón. Dūrys tamaqtanu da, únemí qımyl-qozǵalysta bolyp, dene salmaǵyn qalypty deńgeıde ūstau da aurudyń aldyn alady. Sondaı-aq, adam papıllomasy vırusyna jáne V vırusty gepatıtíne qarsy vaktsına alu, teríní ultrakúlgín sáuleníń shamadan tys áserínen qorǵau, sondaı-aq profılaktıkalyq tekseruler men skrınıngtík zertteulerden júıelí túrde ótíp tūru da asa mańyzdy.
Densaulyq saqtau mınıstrlígí profılaktıkalyq jūmystarǵa erekshe mán beredí. Máselen, elímízdíń barlyq óńírínde aı saıyn «Ashyq esík» kúní ótíp tūrady. Onda árbír tūrǵyn joldamasyz onkologtyń tegín keńesín alyp, kórsetílím bolǵan jaǵdaıda qajettí tekserulerden óte alady. Auru neǵūrlym erte anyqtalsa, emníń nátıjelí boluy men patsıenttíń ómír súru sapasyn saqtap qalu múmkíndígí soǵūrlym joǵary bolady.
Júrgízílíp jatqan osyndaı jūmystar naqty nátıjelerín berude. 2025 jyldyń qorytyndysynda onkologıyalyq aurulardy erte satyda anyqtau kórsetkíshí 34%-dan asty. Sáulelík terapıyanyń qoljetímdílígí 65%-ǵa jettí. Patsıentterdíń bes jyldyq ómír súru kórsetkíshí 65%-ǵa deıín óstí. Al keıíngí bes jylda qaterlí ísíkten bolatyn ólím-jítím 14%-ǵa tómendep, 100 myń tūrǵynǵa shaqqanda 62 jaǵdaıdy qūrady.
Osy oraıda aıta ketetín taǵy bír mańyzdy jańalyq – keler jylǵy 1 qańtardan bastap Qazaqstan Respublıkasy Eńbek kodeksíníń jańa normalary kúshíne enedí. Jūmys berushíler qyzmetkerlerge jūmys orny men ortasha jalaqysyn saqtaı otyryp, skrınıngtík tekserulerden ótu úshín demalys beruge jáne profılaktıkalyq tekserulerden ótuíne jaǵdaı jasauǵa míndettí bolady. Būl halyqtyń skrınıngtík baǵdarlamalarmen qamtyluyn arttyryp, onkologıyalyq jáne basqa da áleumettík mańyzy bar aurulardy erte anyqtauǵa yqpal etetíní sózsíz.
– Sūhbatyńyz úshín rahmet!
Áńgímelesken Nūrjamal ÁLÍSh.