Qazaqstan shaǵyn moduldík reaktorlardy eldíń energetıkalyq qauípsízdígín kúsheıtíp, shalǵaı óńírlerdí tūraqty elektr quatymen qamtamasyz etetín perspektıvaly tehnologıya retínde qarastyryp otyr. Būl baǵytta Yadrolyq fızıka ınstıtutyna ǵylymı zertteu júrgízu, maman dayarlau jáne jańa tehnologıyalardy ıgeru boıynsha mańyzdy míndetter júktelgen.
Shaǵyn moduldík reaktorlar búgínde álemdík atom energetıkasynyń eń perspektıvaly baǵyttarynyń bíríne aınalyp keledí. Qazír álemde mūndaı reaktorlardyń 80-nen astam jobasy ázírleníp jatyr.
Atom energıyasy jóníndegí halyqaralyq agenttíktíń anyqtamasy boıynsha shaǵyn moduldík reaktordyń bír energıya blogynyń quaty 300 megavatqa deıín jetedí. Būl dástúrlí írí atom elektr stantsıyasyndaǵy energıya blogy quatynyń shamamen úshten bíríne teń.
Shaǵyn reaktorlardyń erekshelígí nede?
Shaǵyn moduldík reaktorlardyń basty erekshelígí — yqsham árí moduldík qūrylymy.
Reaktorǵa qajettí jabdyqtardyń basym bólígí zauytta daıyndalyp, keıín qūrylys alańyna jetkízíledí. Būl stantsıyany salu merzímín qysqartuǵa, shyǵyndy azaıtuǵa jáne qūrylys kezínde tuyndaıtyn táuekelderdí tómendetuge múmkíndík beredí.
Mūndaı reaktorlardy írí atom elektr stantsıyasyn ornalastyruǵa qolaısyz aumaqtarda da saluǵa bolady. Qajet bolǵan jaǵdaıda jańa modulder kezeń-kezeńímen qosylyp, óndíríletín elektr quaty arttyrylady.
Qazír Qytaıdaǵy HTR-PM atom elektr stantsıyasy men Reseıdegí «Akademık Lomonosov» qalqymaly atom jylu-elektr stantsıyasy shaǵyn reaktorlardy paıdalanudyń naqty úlgísí sanalady.
Degenmen būl tehnologıyanyń óndírístík tájírıbesí ázírge shekteulí. Sondyqtan álem elderí qauípsízdík, ekonomıkalyq tıímdílík jáne zańnamalyq retteu máselelerín jan-jaqty zerttep jatyr.
Qazaqstanda quaty 1200 megavatqa deıíngí stantsıyalar salynuy múmkín
Qazaqstannyń atom salasyn damytudyń 2050 jylǵa deıíngí strategıyasynda shaǵyn moduldík reaktorlardy damytuǵa erekshe mán berílgen.
Qūjatta jalpy quaty 1200 megavatqa deıín jetetín shaǵyn moduldík reaktorlar bazasynda atom elektr stantsıyalaryn salu múmkíndígí qarastyrylǵan. Alaıda joba ekonomıkalyq tıímdílígí dáleldeníp, ūlttyq elektr jelísíníń damu josparyna sáıkes kelgen jaǵdaıda ǵana júzege asyrylady.
Sonymen qatar elímízde shaǵyn reaktorlardy qaı óńírlerge ornalastyru tıímdí ekení zerttelmek. Bírínshí kezekte energıya tapshylyǵy bar, elektr jelílerí nashar damyǵan jáne shalǵaı ornalasqan aumaqtar qarastyrylady.
Eskírgen jylu elektr stantsıyalaryn zamanauı yadrolyq quat kózderímen almastyru múmkíndígí de zertteledí.
Shalǵaı óńírler úshín tıímdí sheshím
Qazaqstan aumaǵy keń bolǵanymen, keı aımaqtarda halyq sırek ornalasqan. Mūndaı jerlerde írí elektr stantsıyalaryn salu nemese ūzaq elektr jelílerín tartu ekonomıkalyq jaǵynan tıímsíz boluy múmkín.
Shaǵyn reaktorlar dál osyndaı óńírlerdí tūraqty elektr quatymen qamtamasyz etuge múmkíndík beredí. Olar shalǵaı eldí mekenderde, óndírístík kásíporyndar mańynda jáne energıya tapshylyǵy sezíletín aımaqtarda ornalastyryluy yqtımal.
Būl tehnologıya írí kásíporyndardy úzdíksíz árí kómírtegí az bólínetín energıyamen qamtamasyz etuge de qolaıly.
Joǵary temperaturaly gazben salqyndatylatyn reaktorlar elektr energıyasymen qatar sutegí óndíruge qajettí jylu bere alady. Mūndaı sutegí metallurgıyada, hımıya ónerkásíbínde jáne kólík salasynda paıdalanyluy múmkín.
Yadrolyq fızıka ınstıtutynyń rólí qandaı?
Almatydaǵy Yadrolyq fızıka ınstıtuty Qazaqstannyń atom salasyn ǵylymı-tehnıkalyq tūrǵydan damytuǵa qatysatyn negízgí ortalyqtardyń bírí sanalady.
Instıtuttyń yadrolyq jáne radıatsıyalyq tehnologıyalar salasynda 70 jylǵa juyq tájírıbesí bar. Mūnda ǵylymı zertteuler júrgízuge, yadrolyq materıaldardy synauǵa jáne atom energetıkasyna qajettí mamandardy dayarlauǵa múmkíndík beretín ınfraqūrylym qalyptasqan.
Instıtuttaǵy SSR-Q zertteu reaktory yadrolyq otyn men reaktorlarǵa arnalǵan materıaldardy synauǵa paıdalanylady. Al nóldík quattaǵy syndyq stend reaktor fızıkasyn zertteuge jáne bolashaq mamandardy tájírıbelík tūrǵydan dayarlauǵa múmkíndík beredí.
Yadrolyq fızıka ınstıtuty shaǵyn moduldík reaktorlarǵa arnalǵan sımulyator ornatu máselesín de pysyqtap jatyr.
Japonıyamen bírlesken zertteuler júrgízílude
Instıtut Japonıyanyń atom energıyasy agenttígímen 15 jyldan astam uaqyttan berí yntymaqtastyq ornatqan.
Bírlesken zertteuler joǵary temperaturaly gazben salqyndatylatyn reaktorlardyń qauípsízdígín arttyruǵa, yadrolyq otyn men jańa materıaldardy synauǵa baǵyttalǵan.
Qazaqstandyq ǵalymdardyń būl saladaǵy eńbegí halyqaralyq deńgeıde de moıyndaldy. Yadrolyq fızıka ınstıtutynyń ǵylymı ūjymy EXPO 2025 kórmesí ayasynda Japonıya Úkímetí men Halyqaralyq ǵylymı-tehnıkalyq ortalyqtyń arnaıy marapatyna ıe bolǵan.
Qazaqstanda jańa zertteu reaktory salynuy múmkín
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Yadrolyq fızıka ınstıtutynyń bazasynda kóp maqsatty zertteu reaktoryn saludyń mańyzyn atap ótken.
Jańa reaktor ǵylymı zertteuler júrgízuge, otandyq mamandardyń tájírıbesín arttyruǵa jáne shaǵyn moduldík reaktorlardy jobalau qūzyretín qalyptastyruǵa múmkíndík beredí.
Instıtut mamandary bolashaq reaktordyń negízgí esepteulerín óz kúshímen júrgízudí josparlap otyr. Būl Qazaqstanda reaktor jobalau mektebín qalyptastyryp, sheteldík tehnologıyalarǵa táueldílíktí azaıtuǵa jol ashuy múmkín.
Qoǵamnyń atom energetıkasyna kózqarasy ózgeríp keledí
Sońǵy jyldary atom energetıkasyna degen qoǵamdyq kózqaras ta bírtíndep ózgeríp jatyr.
Būǵan elektr energıyasyna degen sūranystyń ósuí, kómírtegí shyǵaryndylaryn azaıtu qajettílígí jáne energetıkalyq qauípsízdík máselesí áser etíp otyr.
Jańa buyndaǵy reaktorlarda passıvtí qorǵanys júıelerí, zamanauı materıaldar jáne tsıfrlyq basqaru tehnologıyalary qoldanylady.
Sonymen bírge atom energetıkasy elektr energıyasyn óndírumen ǵana shektelmeıdí. Mūndaı jobalar júzege asqan óńírlerde jańa jūmys oryndary ashylyp, joldar men ınjenerlík jelíler salynyp, jergílíktí bıznestíń damuyna múmkíndík tuady.
Energetıkalyq táuelsízdíkke bastar baǵyt
Shaǵyn moduldík reaktorlar ázírge Qazaqstanda salyna bastaǵan joq. Degenmen būl tehnologıya elímízdíń bolashaq energetıkalyq júıesíníń mańyzdy bólígí retínde qarastyrylyp otyr.
Olardyń qauípsízdígí, ekonomıkalyq tıímdílígí jáne tehnologıyalyq daıyndyǵy dáleldense, shaǵyn reaktorlar írí atom elektr stantsıyalaryn tolyqtyryp, shalǵaı óńírler men ónerkásíptík nysandardy tūraqty energıyamen qamtamasyz ete alady.
Būl baǵytty damytu Qazaqstannyń energetıkalyq táuelsízdígín nyǵaıtyp qana qoımaı, otandyq ǵylymnyń, ınjenerıyanyń jáne atom salasyndaǵy mamandardyń jańa buynyn qalyptastyruǵa múmkíndík beredí.