Elímízdíń ruhanı álemínde aıryqsha orny bar ūly jyrau, jyr alyby Jambyl esímí qazaq poezıyasynyń ǵasyrlyq shejíresímen, eldík pen erlíktíń asqaq ruhymen tyǵyz baılanysty. Jambyl – tek bír dáuírdíń aqyny ǵana emes, tūtas halyqtyń mūńyn mūńdap, joǵyn joqtaǵan, shejírelí tarıhty jyrymen órnektegen alyp tūlǵa.
Aqynnyń 180 jyldyq mereıtoıy – ūlt ruhanıyaty úshín úlken beles. Būl – tek kezektí bír shara ǵana emes, qazaq sóz óneríníń, jyraulyq dástúrdíń, halyqtyq poezıyanyń saltanaty. Jambyl shyǵarmashylyǵy arqyly bíz halqymyzdyń ótkenín, arman-mūratyn, erlík ruhyn tanımyz.
Jetísu óńíríne ǵana emes, búkíl qazaqqa aty máshhúr jyr jampozy Jambyl Jabaev 1846 jyly 28 aqpanda qazírgí Jambyl oblysy, Moıynqūm audanyndaǵy Jambyl tauynyń bauraıynda dúnıege kelgen.
Qaqaǵan qar aralas soǵyp boran,
El úreı, kók naızaly jau toryǵan.
Baıǵara, Jambyl, Handa men tuyppyn,
Jambyl dep qoıylypty atym sodan, – dep ózí aıtqandaı, aqyn jaugershílík zamanda tuǵan.
Derekterge júgínsek, ol kezde Qazaqstannyń ońtústígí, onyń íshínde aqynnyń tuǵan ólkesí – Jetísu óńírí Qoqan hanyna baǵynǵan. Qoqan hany Qūdıyar men onyń atarman-shabarmandary qazaq auylyna kóp salyq calyp, adam tózgísíz zorlyqtar jasaǵan. Qalyń būqarany qaıyrshylyqqa ūshyratyp, tentíretuge deıín barǵan. El qoqandyqtarǵa qarsy maıdan ashqanda Jambyldyń atasy Ystybaı da Qazybaı, Japa, Jadyra, Máıke degen tórt ūlyn bastap, kóterílísshíler sapyna qosylǵan. Jaudy óksheleı quyp soǵysyp, attyń jaly, túıeníń qomynda kún keshíp júrgen sátterdíń bírínde Japanyń áıelí – Ūldan ana Jambyldy dúnıege ákelgen. Ákesíníń aty Japa bolǵanymen, el Jabaı dep atap ketken. Mūnyń sebebín jambyltanushylar «Erterekte Jabaı degen erjúrek batyr ótken. Japanyń qoqandyqtarmen soǵystaǵy erlígíne tántí bolǵan el-jūrt «Tura Jabaı sıyaqty soǵysady eken» dep, sodan Jabaı atanyp ketken» dep túsíndíredí.
· El ómíríníń shyndyǵyn arqau ettí
Arǵy atalary dáulettí kísíler bolǵanymen, Jambyldyń ákesí Japa «shoqpyt shapandy kóshpelí kedeı bolǵan». Al balalyq shaǵyn aqynnyń ózí: «Men kıíz úıde óstím. Sol kezdegí barlyq qazaq balalaryndaı mení de kóshkende besígímmen alyp júrdí. Bala kezímde men tentekteu boldym. Qarttardy da, ákemdí de tyńdaǵym kelmedí. Mení qozy baǵuǵa jíberetín, men barmaı qoyatynmyn. Maǵan otyn ter deıtín, men tíl almaı qasarysatynmyn. ... Meníń qoı baqqym kelmedí. Dombyra tartyp, án salu mení qatty qyzyqtyrdy. Tabıǵat maǵan kúshtí de juan dauys berdí. Men dalada án shyrqaǵanda dauysym búkíl dalany kúńírentkendeı sezínetín edím», – dep eske alǵany bar.
Júregíne óleń ūyalaǵan daryndy jas on tórt-on bes jasynan bastap bírjolata aqyndyq jolyna túsedí. Sóz óneríne meılínshe jetík, shynshyl da ótkír Jambyldyń óneríne rıza bolǵan Súıínbaı: «Óleńdí tyńdaushynyń kókeıínen ketpeıtíndeı etíp aıt. Seníń óleńderíń jeke adamdardyń emes, búkíl halqymyzdyń ıgílígíne aınalatyn bolsyn. Kómeımen emes, júrekpen jyrla. Árqashan ádíl sóılep, adal bol», – dep oǵan yqylaspen bata bergen. Jambyl Súıínbaıdy ómír boıy pír tūtyp, odan úlgí alǵan. Típtí keıínnen búkíl Odaqqa, dúnıejúzíne tanymal bolyp, ataǵy jaıylǵan kezínde de «Súıínbaıdaı aqyn qaıda? Onyń qasynda men «árıaıdaı» emespín be» dep ūstazyn dárípteuden tanbaǵan.
Tumysynan alǵyr, tapqyr, ójet mínezdí, tílge sheber, ázíl-ospaqqa beıím, sondaı-aq bír estígen dastandar men ūzaq tolǵaulardy esínde saqtaǵysh zerdelílígí basym Jambyl kez kelgen taqyrypqa erkín barady. Óleń shyǵaryp, kúı tartady, aıtysqa da túsedí. Shyǵarmalaryna el ómíríníń shyndyǵyn arqau etíp, el basshylarynyń ádíletsízdígín, taptyq qaıshylyqty kóp jyrlaıdy, eldíń mūń-mūqtajyn eskermeıtín qatygez bı, bolystardy synǵa alady. Sol kezdíń ataqty aqyny Janys, Baqtybaı, Sary, Maıkót, Júnísbaımen kezdesuínde, Būrym, Aıkúmís, Sara Nūrbekqyzymen sóz saıysynda shabytty jyrshysy, halyqtyń arman-mūńynyń joqtaushysy retínde kórínedí.
Jambyl 35 jasynda, yaǵnı 1881 jyldyń kúzínde Íle boıynda ótken bír úlken jármeńkede sol kezde orta jastardaǵy ataqty aqyn Qūlmambetpen aıtysyp, jeńíske jettí. Sodan bastap Jetísudyń eń úzdík aqynyna aınaldy.
Jasymnan atym ayan Jambyl edím,
Súrínbes qara óleńge dańǵyl edím, – dep ózí jyrlaǵandaı, shashasyna shań jūqpaǵan dana jyrau aqyndyq tuyn árdaıym joǵary ūstaumen óttí.
· «Jasshylyq ūryndyrdy talaı jarǵa...»
Ádebıetshí ǵalymdardyń píkíríne júgínsek, jas kezínde Jambyl aqyn, ánshí qyzdardy joǵary baǵalap, keıbíríne típtí ǵashyq bolǵan. Mysaly, alǵashqy súıgení Būrymǵa degen súıíspenshílígí onymen aıtysqannan keıín bastalǵan. Jórgektegí kezínde-aq basqaǵa aıttyrylyp qoıylǵanyna qaramastan, Jambyl Būrymdy alyp qashqan da. Bíraq ruaralyq tynyshtyqty oılaǵan el aǵalarynyń aralasuymen úsh toǵyz aıybyn qosyp, qyzdy qaıtaryp bergen. Odan keıín «Sara án salǵanda áuedegí aqqu qūstar jerge qūlap túsedí eken!» degen dańqyn estíp, Jambyl Sara Nūrbekqyzyn arnaıy ízdep baryp aıtysady. Óleńdí qarsha boratqan ekí jas odan keıín de toı-tamashalarda ūshyrasyp, bír-bíríne yntyǵyp júredí. Bíraq kóp ūzamaı Saranyń da qalyńmalyn bergen baı ūlyna ketuíne tura keledí. Áıtse de būrynǵysha ánín aıtyp, topqa túsuden tartynbaǵan Sarany qyzǵanshaq kúıeuí baltamen shauyp óltíredí. Mahabbatynyń baqytsyz bayany kóńílíne sheksíz qaıǵy salǵan Jambyldyń osy ókíníshterín Aıkúmíspen aıtysyna arqau etkení, sóıtíp:
Aıkúmís, asyqpauǵa shamam bar ma?
Jasshylyq ūryndyrdy talaı jarǵa.
Sen úshín jatsam, tūrsam, armanym kóp,
Jem bolyp kete me dep jamandarǵa, – dep, qyz taǵdyryna alańdaushylyq bíldírgení, íńkár sezímín jetkízgení baıqalady. Būl rette, ádebıetshí-ǵalym M.Joldasbekov: «Jambyl men Aıkúmís aıtysqannan górí, syrlasqanǵa kóbírek ūqsaıdy. Sondyqtan da aıtysta dramadan górí lırıkalyq syr basym», – deıdí.
· «Toqsandaǵy Jambylǵa tolqyndanyp sóz keldí...»
Baı-manaptardy seskentken batyl jyrlary saharany dúr sílkíndírgen Jambyl: «Elu bes jasqa deıín men osylaı ómír súrdím, kele-kele nasharlap kettím. Būl halge mení kárílík emes, auyr tūrmys dushar ettí. Kárí búrkítteı kózderím būldyrlaıtyn boldy, dauysym da báseńsíp kettí. Dombyranyń ornyna qolyma asatayaq ílíktí. ...Men jetpíske kelgende jańa ómírdíń jaryq tańyn kórdím. Jańa kúsh qosylǵanyn sezíníp, men taǵy da dombyrany qolǵa aldym! Meníń jastyǵym qaıta oraldy, men jyr sherttím. Aınalama kóz tígíp, men tanys saharamdy tanymaı qaldym. Auyldardy aralap, jańa ómírdí jyrlaı bastadym. Árqashandaǵydaı, men óz halqymmen bírge boldym», – degen shyn sezímín:
Toqsandaǵy Jambylǵa
Tolqyndanyp sóz keldí.
Kóktemeníń kógíndeı
Kárí ómírím ózgerdí, – dep shattana jyrlady. Jańa ómírdí kózímen kórgen ol óz dáuíríníń jalyndy jyrshysyna aınaldy.
1937 jyly búkíl elímíz Jambyldyń shyǵarmashylyq qyzmetíníń 75 jyldyǵyn merekeledí. Qoǵam ómíríne belsene aralasqan Jambyl 1938 jyldan bastap respublıka Joǵarǵy Keńesíníń deputaty boldy. 1941 jyly Jambylǵa Memlekettík syılyq beríldí. El basyna kún tuǵan II Dúnıejúzílík soǵys jyldarynda Jambyl kúllí keńes halqyn Otandy qorǵauǵa, eńbektegí erlíkke shaqyrǵan jyrlarymen daralandy. Jambyldyń aqyrǵy jyry 1945 jyly 9 mamyrda aıtyldy. Ol jyrda halqymyzdyń nemís basqynshylaryn qaharmandyqpen jeńgendígí dárípteldí. Jyr alyby júz jasqa qadam basqan shaǵynda, yaǵnı 1945 jyly 22 mausymda dúnıeden óttí. Aqynnyń denesí óz qolymen ósírgen baǵyna jerleníp, ol jer keıínnen ádebı-memorıaldyq mūrajaıǵa aınaldy. Sondaı-aq Jambyl esímí Qazaq memlekettík fılarmonıyasyna beríldí. Mūnyń syrtynda, Sankt-Peterburg, Lıpetsk, Nıjnıı Novgorod, Irkutsk, Kıev qalalarynda Jambyl kóshelerí bar. Sondaı-aq Sankt-Peterburgtegí Jambyl kóshesínde aqynnyń eskertkíshí tūrǵyzylǵan.
Jambyl – qazaq halqynyń ruhyn asqaqtatqan, sóz ónerín bıíkke kótergen ūly tūlǵa. Onyń shyǵarmalary búgíngí kúní de ózektílígín joǵaltqan joq. Sebebí aqyn jyrlaǵan ádíldík, eldík, bírlík pen adamgershílík qūndylyqtary – máńgílík taqyryp. Ūly jyraudyń mol mūrasy jas ūrpaqty otansúıgíshtíkke, adaldyqqa, ruhanı baılyqqa tárbıeleıdí. Sondyqtan Jambyldyń 180 jyldyq mereıtoıy – tek tarıhı data emes, ūlttyq sanany jańǵyrtatyn, ruhymyzdy asqaqtatatyn eleulí oqıǵa.
