Búgínde qyzǵaldaq turaly sóz qozǵalsa, kókjıegí túrlí-tústí gúlderge tolǵan Gollandıyany eske alamyz. Shyn mánínde, qyzǵaldaqtyń «tarıhı otany» asqaq Alataudyń bauraıy ekení ǵylymı tūrǵyda dáleldengen.
10 mln. jyldan astam uaqyt būryn Tyan-Shan tauynyń etegínde bas kıím píshíndes erekshe ádemí gúl paıda bolǵan. Osy jerden bastau alǵan qyzǵaldaq gúlí búkíl álemge taraldy. Qazírgí tańda álemde qyzǵaldaqtyń 3000-nan astam túrí kezdesedí. Olardyń basym bólígí – qazaqstandyq qyzǵaldaqtardyń ūrpaqtary.
Almatydan bastau alǵan qyzǵaldaqtar batysqa jıí ūzatylǵan. Aldymen Persıyada, keıín Túrkıyada erekshe gúlder egíle bastady. Túrkıyada olar alǵash ret kásíbı túrde tańdaldy. Onda qyzǵaldaqtarǵa «lale» degen atau berílgen. Osydan keıín túrík elínde «Lale» esímí jıí qoıylyp, tanymaldyqqa ıe bolǵan. Europaǵa qyzǵaldaq tūqymy alǵash ret 1554 jyly ákelíníp, «Vena» dárílík ósímdíkter baǵyna otyrǵyzylǵan. Al «qyzǵaldaqtar elí» atanyp ketken Gollandıyaǵa erekshe gúlder 1570 jyly ayaq basqan. Osy kezden bastap Europada naǵyz «qyzǵaldaqtar manıyasy» bastalady.
Qyzǵaldaqtar turaly qyzyqty derekter
- Qyzǵaldaqtyń keń taralǵan «tyulpan» atauy «tyurban» degen sózden shyqqan. Mūndaı atau gúldíń syrt píshíní bas kıímge ūqsas bolǵandyqtan jáne túríkter būl gúldermen tyurban bezendírgendíkten berílgen.
- Túrkıyada jáne basqa da ıslam elderínde qyzǵaldaq – úılesímdílík pen ruhanı qūndylyqtyń sımvoly bolyp sanalyp, oǵan úlken mıstıkalyq mán beríledí. Osman ımperıyasy kezínde Túrík jauyngerleríníń qaru-jaraqtary qyzǵaldaqtardyń suretterímen bezendírílgen. Mūndaı suret jauyngerdí jaraqat pen ólímnen qorǵaıdy degen sením ūyalatqan.
- Arab álípbıínde «qyzǵaldaq» sózíníń jazyluy «Alla» sózímen sáıkes keletíndíkten, qyzǵaldaq – Táńírdíń gúlí degen maǵynaǵa ıe. Sondyqtan kóptegen ıslam elderínde qyzǵaldaqtyń beınesín sáulet eskertkíshterínen jáne qabírlerden kezdestíruge bolady eken.
- XVII ǵasyrdyń ortasynda Nıderlandyda qyzǵaldaq gúlderí qymbat baǵalanǵan. Mysaly, bír qyzǵaldaq shamynyń baǵasy ortasha aılyq tabysy bar tūrǵynnyń jalaqysynan 10 ese kóp, baı qolónershílerdíń jyldyq tabysyna teńelgen. Nıderlandy elínde qyzǵaldyq álí kúnge deıín baılyq pen órkendeudíń sımvoly sanalady.
- Gollandıya elínde jyl saıyn sáuír aıynyń sońyna qaraı «gúlder sheruí» ótkízíledí. Mūndaı mereke Túrkıyanyń Stambul qalasynda da ótkízíledí. Atalǵan shara nauryz aıynyń ayaǵy men sáuírdíń sońyna deıín jalǵasady eken. Onda qyzǵaldaqtardyń ártúrlí sorttary nazarǵa ūsynylady. Mereke uaqytynda qyzǵaldaqtardyń ádemílígín kóruge shet elden qonaqtar arnaıy keledí eken.
Qazaqstanda ósetín qyzǵaldaq túrlerí
Búgínde elímízde qyzǵaldaqtyń 35 túrí ósedí. Olardyń 18-í «Qyzyl kítapqa» engízílgen. Bír ókíníshtísí, onyń sırek kezdesetín túrlerí joıylyp ketíp jatqan kórínedí. Onyń sebebí – qyzǵaldaqtar ósetín oryndarǵa adamdar jıí baratyn bolǵan. Osy tūsta Qazaqstanda kezdesetín qyzǵaldaq túrlerí men tarıhyna toqtalyp ótsek.
Greıg qyzǵaldaǵy – qazaqstandyq qyzǵaldaqtyń būl túrí alǵash ret Qaratau taularynda boı kótergen. Atauy Reseı baǵbandar qoǵamynyń prezıdentí Samuel Alekseevıch Greıgtíń qūrmetíne qoıylǵan. Gúldíń būl túrí XIX ǵasyrdan berí jıí ósírílíp keledí. Odan qyzǵaldaqtyń ekí júzden astam elıtalyq sorttary alynǵan. Greıg gúlí Qazaqstanda «Qyzyl kítapqa» engízílgen. Sondyqtan qyzǵaldaqtyń būl túrí Aqsu-Jabaǵyly qoryǵynda, Jambyl oblysyndaǵy Berqara botanıkalyq qoryǵynda jáne Ońtústík Qazaqstan oblysyndaǵy taǵy bír mamandandyrylǵan «Krasnaya gorka» qoryǵynda qorǵauda tūr.
Borshchov qyzǵaldaǵy da elímízde «Qyzyl kítapqa» engen. Onyń atauy gúldí alǵash ret tapqan orys botanıgíníń qūrmetíne qoıylǵan. Qyzǵaldaqtyń būl túrí Baıqońyr óńírínde ósíríledí. Borshchov qyzǵaldaǵynyń erekshelígí – qūmdy jáne sazdyqūmdy shólderde boı kóteredí.
Shrenk qyzǵaldaǵy Qazaqstannyń soltústík audandarynda ǵana ósedí. Sebebí, būl gúl salqyn auany jaqsy kóredí. Atalǵan sort Greıg qyzǵaldaǵy sıyaqty qyzǵaldaqtyń kóptegen zamanauı sorttarynyń negízín qalaushy bolyp tabylady. Alaıda, shrenk qyzǵaldaǵy Qazaqstannyń ǵana emes, Reseıdíń de «Qyzyl kítabyna» da engízílgen. Sondyqtan qyzǵaldaqtyń osy túríníń shamdaryn jınauǵa qatań tyıym salynady.
Sondaı-aq, elímízde Albert (ekí gúldí qyzǵaldaq), Zınaıda, Kaufman, Kolpakovskıı, Korolkova, Lımannovskıı, Ostrovskıı qyzǵaldaqtary men kesh gúldeıtín qyzǵaldaq túrlerín de kezdestíruge bolady. Bízdíń elímíz álí de qyzǵaldaq túrleríne baı ólke bolyp sanalady.