Qazaqstannyń halyq ártísí, Memlekettík syılyqtyń laureaty Sábıt Orazbaıdyń anasy Apaqaı jaıly estelígín tyńdaǵanda
****
Ana turaly ańyz da, qanatty sózder de, bolǵan oqıǵalar da, áńgímeler de kóp. Adamzat balasyn nūrly dúnıege ákelgen, «álemníń jaryǵyn syılaǵan» (Ǵafu Qaıyrbekov) abzal analar turaly asyl sóz, jaqsy nıet, marapat eshqashan kóptík etpese kerek.
«Dúnıege qan tamyrdaı taraǵan,
Ana – ómír, ana – baqyt, ana – arman.
Ana – búkíl tírshílíktíń tíregí,
Bárí anadan quat alǵan, nár alǵan», – dep jyrlaǵanbyz. Men ǵana emes, talaı aqyn jyryna arqau ettí.
«O, ana, abzal ana, ardaqty ana,
Sabyrly, qorǵasyndaı salmaqty ana.
Ūlym dep san myń batpan beınet shekseń
Būl dastan myńnan bírí – qańbaq qana.
O, ana, abzal ana, kóríktí ana,
Kúní-tún jyrlasam da shabyttana,
Ūlǵa degen teńízdeı kóńílíńníń
Būl dastan – betíndegí kóbík qana.
Tersem de sóz asylyn, sóz shyrynyn,
Qaı sóz bar kózín tabar kóp syryńnyń.
Terbetíp talbesíktí tańdy atyrsań,
Būl dastan – bír mınuttyq kóz shyrymyń…», – dep tebírengen talanttar da az bolmaǵan.
Qazaqstanda memlekettík qyzmettegí áıelderdíń úles salmaǵy – 60 paıyzdy qūraıdy eken.
Áıel. Bılík. – Qos ūǵym,
Aıtylyp júr osy kún.
Bılese áıel el-jūrtyn,
Nesí aıyp, nesí mín?
Az ba áıel bı bolǵan,
Aımaǵyna nūr bolǵan?
Jerín qorǵap erlerdeı
El auzynda jyr bolǵan.
Tūmar hanym, Ūlpandar,
Aqjaulyqty «sūltandar».
Ūmaı, ana Domalaq,
Elge úlgí dúr jandar…
Ana – qamqor, shyraǵyń,
Shyńda ósken shynaryń.
Ana – ómír, taǵdyryń,
Tírshílígíń – būlaǵyń.
Ūlyqtatyp esímín,
Terbetedí qos ūlyn:
«Bír qolymen – Álemdí,
Bír qolymen – Besígín!».
Ańyz analar shúkír, az dáríptelíp jatqan joq. Al kúní keshe ǵana ómírden ozǵan, keıbírín kózímíz kórgen, keıbírín syrttaı bílgen abzal analardy elge tanytu, ónegesín taratu jasyratyny joq, álí qolǵa myqtap alynbauda. Qazaq aqyn-jazushylarynyń, teatr men kıno qyzmetkerleríníń arasynda ańyzǵa aınalǵan analarymyz barshylyq: Olar – Ábísh Kekílbaıdyń anasy Aısáule, Asanálí Áshímovtyń anasy – Tájíhan, Asqar Súleımenovtíń anasy Aıtoty, Qaırat Jūmaǵalıevtíń anasy Jańylǵanym, t.b. balalarynyń sońyna eríp, balapandaryn qanatynyń astynda ósírgen dala qūstaryndaı ǵūmyr keshtí, sol eńbekteríníń nátıjesínde perzentterín arman asqaryna shyǵardy.
Asanálíníń anasy Tájíhan 44 jasynda Almatyǵa kelíp, 44 jyl osynda ūlymen bírge tūrdy. Bírge qınaldy, bírge quandy.
«Barlyq analardyń taǵdyry bírdeı, ūqsas kórínedí. Olardyń kórgen bar auyrtpashylyǵy, jalǵyz ūldyń baqyty, nūrly bolashaǵy úshín basynan ótkízgen tar jol, taıǵaq keshulerí sondaı ūqsas. Osy jolda qaıran bízdíń sheshelerímízdíń eń aldymen Ardy oılaǵanyn esíńe alasyń. Olardyń bar ómírí osy ūǵymmen órnekteldí.
Anasy úshín balasy qansha ómír belesínen assa da, qansha ataq-dańqqa bólense de ol – bala. …Anasy úshín sol bala beınesínde qalady.
…Keıde bír oı keledí. Qazaqqa tūlǵaly azamattar syılaǵan osyndaı analardyń jıyntyq obrazyn jasap, nege záulím eskertkísh ornatpasqa?!».
Qalı Sársenbaı ínímníń «Óner-ómír» (226-bet) atty kítabyndaǵy osy bír oıy meníń álí kúnge esímnen ketpeıdí.
Keshegí alapat soǵys kezínde erlerín maıdanǵa attandyryp, ózderí tylda egín ekken, mal baqqan, perzentterín ósíríp-tárbıelegen. Mūqaǵalı aqyn jyrlaǵandaı, «Ūıyqtamaıtyn tek qana kóz íletín, kózín ílse eríne kezígetín» analardyń bír parasy osy jaısańdar.
Qazaq jeríníń ár túkpírínen kelse de, Almatydaǵy zıyaly qauymnyń ortaq anasyna, qazyna-qarıyasyna aınaldy. Osy bír jandardyń ónegelí ísterín, qadírlí qasıetterín búgíngí ūrpaqqa jetkízu «Ruhanı jańǵyrudyń» bír mańyzdy míndetín júzege asyrǵandyq bolar edí.
Búgín joǵaryda sóz etken abzal jandardyń sanatyna jatatyn, bar ǵūmyryn, qyzyǵyn jalǵyz ūlynyń jolyna baǵyshtaǵan, sonymen bírge «student» bolyp, «kvartırant» bolyp kún keshken, 98 jyl ómír súrgen Sábıt Orazbaıdyń anasy Apaqaı qarıya turaly sóz qozǵamaqpyz.
Qalamger-akterdíń estelígínen:
«…Jaqynda bír tús kórdím.Túsímde anamdy kórdím.Ústíndegí kıímderí aqsha būlttaı appaq, bíraq ayaǵy jalańayaq. Men sūraq qoyaıyn desem, qoıǵyzbaıdy, maǵan qarap: «Men Almatyǵa emes, kelesí jyly (osy sózín kózí tírísínde, būrynyraqta da aıtqan bolatyn) alǵashqy qar jauǵanda tauǵa ketemín degenmín. Appaq boluym sodan», – dedí de, būrylyp kete berdí.
Anamnyń aty – Apaqaı. Appaq aı degen sózden alynǵan ǵoı. Bar kórgením osy. Osylaısha tún ortasynda shyrt ūıqymnan oyanyp kettím. Ūıqym ashylyp kettí. Sveta:
– Ne boldy, terlep kettíń ǵoı? – dedí.
– Anamdy kórdím. Anyq kórdím. Appaq torǵyndaı edí,– dedím de, júgíríp ústel basyna baryp, aıtqan sózderín jazyp qoıdym. Kóp nárse esíme tústí. Anashym Almatyǵa kelíp qansha qıyndyq kórse de shydady ǵoı. «Men kóp qıyndyq kórgen adammyn. Ákeń Qońyrbaı ómírge qūshtar, ázílge ūsta, sózge sheshen adam edí. Ūjymsharda brıgadır bolyp eńbek ettí. Aıtatyn sózín ázílmen, astarlap jetkízetín jaryqtyq. Toǵyz qūrsaqtan qalǵany – qyzy Zerhan, eń kenjesí mynau sen edíń, balam. Aıtpaqshy, aǵań Myrzabaı – mūǵalím edí. Kóp oqıtyn, kóp bíletín. Áskerden qaıtyp oralmady», – dep aıtyp otyrushy edí.
Zerhan ápkem 96 jasynda dúnıe saldy. Maǵan «nemenege jap-jas bolyp auyra beresíń» dep ylǵı ūrsatyn.
«Ártís bolu ońaı emes, balańnyń kóńílín alańdatpa…»
Mekteptí bítírgenímde auyldaǵy aqsaqaldar maldárígerdíń oquyna túsuge ūıǵarym jasady. Shynynda auylǵa maldáríger óte qajet edí. Ol oquǵa tústím de. Bíraq ary qaraı oquǵa qūlqy-peıílím bolmady. Onyń ústíne ómír de meníń yńǵaıyma beıímdelgendeı boldy. Óner ózíne tartty. Aqyry konservatorıyadan bír-aq shyqtym. Anama rıza bolatynym, «óz taǵdyryńdy ózíń sheshkín» dep jolyma bóget bolmady. Qarıyalar «Balań ártístíń oquyna túsíptí. Obal-aı, endí kúníń ne bolmaq. Qyzyń Zerhannyń qolyna baratyn shyǵarsyń» dep mazasyn ala bergen ǵoı. Nyshankúl degen abysyny kelíp:
– Áı, nemene, jarym kóńíl adamnyń árqaısysyń bír janyna tıe beresíńder. Balasy keledí, máselení sheshedí, – dep bárín kerí qaıtarady. Sosyn apama qarap:
– Qapa bolma, el íshínde otyrsyń ǵoı. Qıyndyq bolsa, shyda. Ózím kelíp qolǵabysymdy jasaımyn. Ártís bolu ońaı emes, balańnyń kóńílín alańdatpa, oquyn dūrystap oqyp, túzu júríp-tūrsyn. Sony qūlaǵyna qūıyp otyr, – deıdí.
– E, mení Qūdaı alady deısíń be, jazda kelgenínde otyn-suymdy daıyndap berse boldy. Qıyndyqqa shydap úırengenmín, – dep anam ózín-ózí qamshylap qoyady eken.
Bírínshí kursty bítírgesín demalysqa shyqtyq. Auylǵa bardym. Anam ekeumíz kóp áńgímelestík.
– Osy demalysta úı-jaıdy, ózím ekken 40 túp (ózderí bıík) aq terek, kók terekterímdí satamyz da, Almatyǵa kóshemíz, – dedím.
– Qaıda baramyz?
– Almatyǵa baramyz.
– Ol jaqta qaıda tūramyz?
– Páter jaldaımyz…
– Oǵan aqshany qaıdan tabamyz? Almatyda kómektesetín, qaraılasatyn ne aǵaıyn, ne tanys joq qoı, – dep bíraz únsíz otyrdy. Meníń de jaǵdaıymdy oılady ma, aqyry kóndí.
Sonymen ne kerek, Almatyǵa kóshtík. Apam:
– Myna kíshígírím qara qazandy ala keteıík, – dep qoyarda-qoımaı álgí qazandy qapshyqqa salǵyzdy. Qarabūlaqqa, odan árí Saıramǵa auyldyń ógíz jekken arbasymen jettík. Auyl kádímgídeı dúrlígíp, keıbír aǵaıyndar kózíne jas alyp, bízdí shyǵaryp saldy.
– Áı, būl kím ózí, jylaǵany nesí jamandyqqa bastap, Alataudyń bauraıyndaǵy ásem qalaǵa bara jatyrmyz, joldaryń túskenderíń bízge kelíp tūrasyńdar, – dep anam úı-jaıy bar adamdaı kóńílín kótere sóıledí.
Shírkín, jastyq-aı deseńshí. Batyrsyń da, batylsyń-au. Shynynda túgímíz joq. Qaıda tūratynymyz da belgísíz.
Polıtehnıka ınstıtutynda oqıtyn Ádílhan, Kamo deıtín jígítter bar edí, solarǵa kóshíp baratynymyzdy aıtyp hat jazyp jíbergenmín. Ol hat jettí me, jetpedí me, ol jaǵy belgísíz. Pushkın kóshesínde bír bólmelí páterde tūratyn. Sonymen, Almatyǵa jettík. Ádílhandardyń páteríne keldík. Anama qarap qoyamyn, kózí mūńdy. Myna qyzyqty qara. Ádílhan, Kamo, Seıít ūjymsharǵa jūmysqa ketetín boldy da, úıde sheshem ekeumíz qaldyq. Kúní boıy sabaqtamyn. Anda-sanda tıyn-teben tóleıtín jūmys kezdesse, ony atqaramyn. Ondaıda kóńíldeníp qalamyz. Bízdíń kezímízde sabaqtan qalu nemese keshígíp baru degen oıymyzda bolmaıtyn. Tártíp kúshtí edí. Toqpanov qaqqanda qanyńdy, soqqanda sólíńdí alady. «Bolsań bol, bolmasań bordaı toz! Óner joly auyr jol, on ekíde bír gúlderíń ashylmaı jatyp qıqaıyp, syqaımańdar, kókírekteríńdí kótermeńder. Kím bolatyndaryń álí belgísíz» dep bízdí keudemízden basyp qoyatyn.
Sabaqta júrgende anam ne ístep jatyr eken dep oılaımyn. Bírte-bírte Almatyǵa úıreníp, dúkenderge baryp, ózí sıyaqty qazaq kempírlerímen sóılesíp, tanysa bastady. Keshke ekeumízdíń basymyz qosylǵanda «Oıpyrmaı, myna orystaryń típtí kóp eken ǵoı, qaıda barsań osylar. Jūmys ísteıtín qazaqtar eken ǵoı, jazǵandar» dep aıtyp otyratyn.
Áńgímení jazyp alǵan — Sársenbek Bekmūratūly.
Jalǵasy bar