АҚШ-тың беделді Science журналында иттердің шығу тегі туралы айқымды жаңа халықаралық зерттеу жарық көрді. Әдетте "иттердің алуан түрлі тұқымдары тек XIX ғасырдағы селекцияның нәтижесі" делінетін. Бірақ 40 ұйымнан құралған ғалымдар тобы мұның мүлде шындыққа жанаспайтынын дәлелдеді. Оның ішінде оның ішінде қазақстандық археологтар да бар, - деп хабарлайды aqshamnews.kz тілшісі.
Қазақстан археологтары қатысқан жаһандық зерттеу
Зерттеу тобына Торайғыров университетінің ғалымдары В.К. Мерц, И.В. Мерц және Қарағанды ұлттық зерттеу университетінің зерттеушілері Э.Р. Усманова, В.В. Варфоломеев енген. Жобаға Ұлыбританияның Эксетер университеті мен Францияның Ұлттық ғылыми зерттеу орталығы жетекшілік еткен.
Ғалымдар кейінгі 50 мың жылда өмір сүрген иттер мен қасқырлардың 643 бас сүйегін зерттеп, 3D-сканерлеу арқылы бүгінге дейінгі ең ауқымды деректер қорын жасады.
Ежелгі иттердің өзі алуан түрлі болған
Зерттеу нәтижелері алғашқы иттердің пішіні мен көлемі кемінде 11 мың жыл бұрын-ақ айтарлықтай әртүрлі бола бастағанын көрсетті.
Мезолит пен неолит дәуірлерінде:
-
ірі, қуатты аңшы иттер;
-
ұсақ, шапшаң малшы иттер;
-
адамдарға серік болған шағын тұқымдарға ұқсас формалар болған.
Яғни, ежелгі адамдар иттерді түрлі міндеттерге бейімдеп өсірген. Бұл бүгінгі тұқымдар арасындағы айырмашылықтардың негізі өте ежелгі екенін дәлелдейді.
Иттердің пішіні неге тез өзгерді?
3D-талдау иттердің морфологиялық әртүрлілігінің үй жануарларына айналғаннан кейін көп ұзамай күрт өскенін көрсетеді. Ерте қауымдастықтар әр аймақта әртүрлі мақсатқа ит ұстап, табиғи-мәдени сұрыпталу жүрді.
Ғалымдар бұған дейін кең тараған "иттердің алуан түрлілігі тек кейінгі 200 жылда пайда болды" деген теорияның енді ғылыми негізі жоқ екенін айтады.
Плейстоцен дәуірінде "қолға үйретілген иттер" болмаған
Плейстоценнің кейінгі кезеңдегі үлгілерде үй иттеріне тән морфологиялық белгілер кездеспейді. Бұл иттердің қасқырдан бөліну процесі ұзақ, күрделі әрі бір мезетте болмағанын көрсетеді. Екі түрдің ара қатынасы мыңдаған жыл бойы біртіндеп қалыптасқан.
Бұл жаңалық неге маңызды?
Бұл зерттеу иттердің адамзат тарихындағы рөлін қайта қарауға итермелейді. Ежелгі қоғамдарда иттер:
-
аң аулауда,
-
мал бағуда,
-
күзетте,
-
серіктес ретінде
өте ерте кезеңнен бастап пайдаланылғанын дәлелдейді. Иттер адамзат өркениетінің дамуына ойлағаннан да ертерек ықпал еткен.
Қазақстан ғалымдарының үлесі
Қазақстан аумағындағы ежелгі тұрақтардан табылған ит пен қасқыр сүйектері зерттеуге маңызды материал берді. Орталық Еуразия иттердің ерте қолға үйретілуінің ықтимал орталықтарының бірі саналатындықтан, отандық археологтардың деректері әлемдік ғылым үшін аса құнды.
