Мамандар алдымен аумақтың табиғи радиациялық жағдайын зерттейді, деп хабарлайды aqshamnews.kz тілшісі.
Радиациялық жағдай тұрақты бақылауда. 2026 жылдың бірінші тоқсанында Қазақстандағы гамма-сәулелену дозасының орташа қуаты сағатына 0,13 микрозивертті құрады, ал бақылау деңгейі сағатына 0,57 микрозиверт белгіленген.
Атом электр станциясы салынатын аумақта радиациялық мониторингтің қалай жүргізілетіні және оның неге станция іске қосылғанға дейін басталатыны туралы «Қазақстандық атом электр станциялары» ЖШС-нің Энергетика тобының жетекші инженері Мади Нұрбекұлы Азбергенов айтып берді.
0,13 және 0,57 микрозиверт: айырмашылық 4,4 есе
«Қазгидромет» РМК деректері бойынша, 2026 жылдың бірінші тоқсанында ел бойынша гамма-сәулелену дозасының орташа қуаты сағатына 0,13 микрозиверт болған.
Бақылау деңгейі сағатына 0,57 микрозиверт. Демек, орташа республикалық көрсеткіш одан шамамен 4,4 есе төмен.
Бірақ ел бойынша бір орташа сан нақты бір елді мекендегі немесе болашақ АЭС орналасатын аумақтағы жағдайды толық сипаттай алмайды. Сондықтан радиациялық мониторинг бір реттік өлшемге емес, тұрақты бақылау желісіне және уақыт бойынша жиналған деректерді салыстыруға сүйенеді.
Гамма-жағдай 89 метеостанцияда күн сайын өлшенеді
Қазақстандағы радиациялық бақылау АЭС салу жоспарымен бірге пайда болған жүйе емес.
2026 жылдың бірінші тоқсанында гамма-жағдай 89 метеорологиялық станцияда және 9 автоматты бақылау бекетінде күн сайын өлшенген.
Тағы 17 облыстағы 43 станция радиоактивті түсулерді бақылаған.
Бұл желі ел ауқымындағы радиациялық жағдайды бағалауға мүмкіндік береді. Ал атом электр станциясы орналасатын аудан үшін бақылау әлдеқайда егжей-тегжейлі жүргізілмек.
АЭС-тегі мониторинг станция іске қосылмай тұрып басталады
Радиациялық бақылаудың ең маңызды ерекшеліктерінің бірі — оның АЭС электр энергиясын өндіре бастағаннан кейін емес, одан әлдеқайда бұрын басталуы.
«Мониторингтің бірінші кезеңі АЭС пайдалануға берілгенге дейін басталады», — дейді Мади Азбергенов.
Мамандар алдымен аумақтың табиғи радиациялық жағдайын зерттейді. Оның жыл мезгіліне, ауа райына, су деңгейіне және басқа табиғи факторларға байланысты қалай өзгеретінін анықтайды.
Бұл мәліметтер кейінгі өлшеулер үшін бастапқы нүкте болады.
Яғни станция іске қосылғаннан кейін алынған көрсеткіштер ел бойынша орташа мәнмен ғана емес, сол аумақтың АЭС салынғанға дейінгі табиғи радиациялық жағдайымен салыстырылады.
Осы тәсіл табиғи ауытқулар мен қосымша зерттеуді қажет ететін өзгерістерді ажыратуға мүмкіндік береді.
Ауа, су, топырақ пен өсімдіктер тексеріледі
АЭС маңындағы радиациялық мониторинг бір ғана дозиметрмен шектелмейді.
Бақылау жүйесі ауаның, судың, топырақтың және өсімдіктердің радиациялық жағдайын қамтиды. Арнайы таңдалған нүктелерде гамма-жағдай тұрақты өлшеніп, зерттеу үшін сынамалар алынады.
Қажет болған жағдайда ауыл шаруашылығы өнімдері мен қоршаған ортаның басқа объектілері де зерттеледі.
Бақылау пункттері кездейсоқ таңдалмайды. Олардың орналасуын айқындау кезінде жер бедері, желдің басым бағыттары, су объектілерінің ерекшеліктері және елді мекендердің орналасуы ескеріледі.
Бұл АЭС аумағының өзін ғана емес, өнеркәсіптік алаңнан тыс қоршаған ортаны да бақылауға мүмкіндік береді.
АЭС қызметкерлері жеке дозиметр қолданады
Радиациялық бақылаудың тағы бір деңгейі тікелей атом станциясының ішінде жүргізіледі.
Өндірістік үй-жайлар, жабдықтар, желдету жүйелері және басқа объектілер бақыланады.
Персонал жеке дозиметрлерді пайдаланады. Ал автоматтандырылған жүйелер белгіленген бақылау нүктелеріндегі радиациялық жағдайды үздіксіз қадағалайды.
Осының нәтижесінде екі бөлек деректер ағыны қалыптасады: біріншісі станция ішіндегі жағдайды, екіншісі қоршаған ортаның жай-күйін көрсетеді.
АЭС операторы өзін өзі ғана бақыламайды
Радиациялық қауіпсіздік мәселесіндегі негізгі сұрақтардың бірі — станцияны пайдаланушы ұйымның жұмысын кім тексеретіні.
Пайдаланушы ұйым өндірістік бақылау жүргізеді, бірақ ол мемлекеттік қадағалаумен толықтырылады.
«Пайдаланушы ұйым жүргізетін бақылау мемлекеттік қадағалаумен толықтырылады», — дейді Азбергенов.
Қазақстанда бұл функцияларды Қазақстан Республикасы Атом энергиясы жөніндегі агенттігінің Атомдық қадағалау және бақылау комитеті орындайды.
Уәкілетті органдар радиациялық қауіпсіздік талаптарының, санитариялық қағидалардың және лицензия шарттарының сақталуын тексереді.
Яғни жүйеде екі деңгей бар: оператор объектінің жағдайын тұрақты бақылауға міндетті, ал мемлекеттік орган белгіленген талаптардың орындалуын қадағалайды.
АЭС маңында бақылау бекеттері көбірек болады
Қазақстан бойынша жұмыс істейтін мемлекеттік радиациялық мониторинг желісі жалпы жағдайды көрсетеді.
Алайда АЭС орналасатын аудан үшін бақылау пункттерінің неғұрлым тығыз желісі және бақыланатын көрсеткіштердің кеңейтілген тізбесі бар жеке бағдарлама әзірленеді.
«Атом электр станциясын орналастыру ауданы үшін бақылау пункттерінің неғұрлым тығыз желісі және бақыланатын көрсеткіштердің кеңейтілген тізбесі бар жеке мониторинг бағдарламасы әзірленуде», — дейді Мади Азбергенов.
Мұндай жүйе станция пайдалануға берілгенге дейін қоршаған ортаның бастапқы жағдайы туралы дерек жинауға, ал кейін сол көрсеткіштерді АЭС жұмысы кезіндегі нәтижелермен салыстыруға мүмкіндік береді.
Радиациялық мониторинг үшін жеке өлшемнен гөрі ұзақ уақыт бойы қалыптасқан деректер қатары маңызды. Өйткені көрсеткіштің өзі ғана емес, оның белгілі бір аумақтағы табиғи фонға қатысты қалай өзгергені де бағаланады.
Радиациялық бақылау АЭС іске қосылғаннан кейін басталмайды
АЭС маңындағы бақылаудың логикасы бірнеше кезеңнен тұрады.
Алдымен табиғи радиациялық жағдай тіркеледі. Одан кейін маусымдық және табиғи өзгерістер зерттеледі. Станция жұмысын бастаған соң өндірістік радиациялық бақылау, қоршаған орта мониторингі және мемлекеттік қадағалау қатар жалғасады.
2026 жылдың бірінші тоқсанында Қазақстан бойынша гамма-сәулелену дозасының орташа қуаты сағатына 0,13 микрозиверт болды. Бұл сағатына 0,57 микрозиверттік бақылау деңгейінен шамамен 4,4 есе төмен.
АЭС орналасатын аумақта осы жалпыұлттық бақылауға қосымша неғұрлым тығыз әрі кеңейтілген мониторинг желісі жұмыс істеуге тиіс.