Көктемнің екінші айын неге біреулер "Көкек", енді біреулер "Сәуір" деп атайды? Бұл жай ғана атау ауысуы ма, әлде оның астарында тарихи және саяси себептер жатыр ма? Бір қарағанда елеусіз көрінетін осы өзгерістің түбінде тұтас бір кезеңнің ізі жатыр. Aqshamnews.kz тілшісі тарихқа үңіліп, бұл атаудың қалай өзгергенін материалда тарқатады.
Неге "Көкек"?
Қазақ үшін ай атаулары жай ғана күнтізбедегі сөз емес, тұрмыс пен тіршіліктің өлшемі болған. Көшпенді өмір салтын ұстанған халық әр маусымның, әр айдың ерекшелігін жақсы білген. Бұл, ең алдымен, мал шаруашылығына байланысты еді. Қай кезде төл алынады, қай тұста күн бұзылады, қай мезгілде көшу керек — мұның бәрі ай аттары мен амалдарға қарап межеленген.
"Көкек" атауы қазақ танымында сәуір айына қатысты кең қолданылған. Бұл атау көкек құсымен тікелей байланысты. Қазақ ұғымында көкек — көктемнің келгенін білдіретін ерекше құс. Оның үні табиғаттың түлеп, тіршіліктің қайта жанданған шағымен сабақтасып жатады. Сондықтан халық көкектің дауысын сәуір айының басталуымен байланыстырған.
Ел аузындағы түсінік бойынша, көкектің шақыруы көктемнің толық келгенін аңғартқан. Осы кезеңде ауыл арасындағы малшылар мен диқаншылар да қызу тірлікке кірісіп, жер жырту, тұқым себу секілді шаруаларын бастаған. Сол себепті көктемнің осы мезгілі халық жадында "көкек айы" деген атаумен сақталып қалған.
Жұлдызға қарап жыл болжаған жұрт
Зерттеушілердің айтуынша, қазақ халқы уақыт пен маусым ауысуын тек ай аттарымен ғана емес, жұлдыз қозғалысымен де байланыстырған. Жұлдызшылар аспан денелерінің орнына, қозғалысына, жарығына қарап алдағы ауа райын, жұтты, апатты, тіпті ел ішіндегі өзгерістерді де болжай алған.
Мысалы, Үркердің түсуі мен көтерілуіне қарап жаздың жауынды не құрғақ болатынын межелеген. Осындай таным қазақтың уақыт туралы түсінігінің қаншалықты терең болғанын көрсетеді. Демек, "Көкек" секілді ай атаулары да жайдан-жай қойылмаған.
"Сәуір" атауы саяси себеппен орныққан
Мәтіндегі деректерге қарағанда, қазіргі "сәуір" атауы кең қолданысқа 1990 жылдары енген. Бұған дейін халық арасында "көкек" сөзі қолданылып келген. Алайда сол кезеңде ресми баспасөз бен саяси мәтіндерде "көкек" сөзін қолдану қолайсыз көрінген.
Журналистердің естелігінде сол тұста "Апрель пленумы" немесе "Апрель тезистері" деген тіркестерді "Көкек пленумы", "Көкек тезистері" деп беру ерсі қабылданатыны айтылған. Содан кейін баспасөзде "сәуір" атауы таңдалып, бірте-бірте жалпы қолданысқа еніп кеткен. Яғни бұл өзгеріс халықтық тілдік үдерістен гөрі, саяси-ресми қажеттіліктен туған деуге негіз бар.
"Сәуір болмай, тәуір болмайды" деген нені білдіреді?
Көп адам "Сәуір болмай, тәуір болмайды" деген мәтелге қарап, қазақ бұл айды ертеден-ақ "сәуір" деп атаған деп ойлауы мүмкін. Бірақ мәтіндегі түсіндіруге сүйенсек, мұндағы "сәуір" айдың атауы емес, көктемдегі белгілі бір амалдың атауы.
Қазақ ұғымында "амал" дегеніміз — жыл ішінде қайталанып отыратын табиғат құбылыстары. Сәуір амалы кезінде күн райы құбылып, жаңбыр аралас қар жауып, көктемнің мінезі күрт өзгеруі мүмкін. Халық бұл кезеңді ерекше бақылап, соған сай әрекет еткен. Демек, "сәуір" сөзі әуел баста ай атауы ретінде емес, амал атауы ретінде танылған болуы мүмкін.