Adamnyń jadyn da kez kelgen basqa qabílet sıyaqty jattyqtyryp, damytyp tūru kerektígín mamandar jıí eskertedí, olaı bolmaǵan jaǵdaıda egde tartqanda túrlí keseldíń etekten tartatynyn da dárígerler aıtyp júr.
1971 jyly neırohırurg Georgıı Behterev mı jaraqattarynan keıín este saqtaudy dárí-dármeksíz qalpyna keltíru protokolyn jarıyalaǵan, Z aptalyq baǵdarlama patsıentterdíń 74%-ynda tūraqty nátıje kersetken. Keıín būl ádís jas ūlǵaya kele este saqtauy nasharlaǵan sau adamdarda da tekserílíp, tańqalarlyq nátıje berdí.
Protokoldyń negízí – mıdyń úsh aımaǵyn bír mezgílde íske qosu. Adam óz estelígín dauystap sıpattaıdy jáne dál sol sátte onyń shemasyn qaǵazǵa qolymen salady.
Būl kezde:
Kóru qabyǵy (zrıtelnaya kora);
Motorlyq aımaq;
Gıppokamp (este saqtau aımaǵy) qatar jūmys ísteıdí.
Osy úsh aımaqtyń bír mezgílde belsendí boluy mıda óte berík neırondyq íz qalyptastyrady.
Būl protokoldyń nátıjesí qandaı bolǵan? Behterev būl sessıyalardy kúníne ekí ret 20 mınuttan ótkízgen. 21 kún íshínde patsıentter joǵalǵan estelíkteríníń 60%-na deıín qalpyna keltírdí.
Al būl ádístí qoldanbaǵan toptaǵylardyń jaqsaru kórsetkíshí nebárí 12% boldy.
40 jastan keıín gıppokamp jylyna shamamen 1%-ǵa kíshíreıedí – būl mıdyń tabıǵı qartayuy. Ásírese áıelderdegí gormonaldy ózgeríster kezínde būl protsess jyldamyraq juredí eken. Behterev protokoly tūraqty kóparnaly stımulyatsıya arqyly jańa neırondyq baılanystardyń ósuín qamtamasyz etedí.
Keıde súıíktí akteríńníń atyn eske túsíru nemese keshke esíktí ashqan kílttí tańerteń tabu ońaıǵa túspeı jatady. Qajettí aqparatty jadydan qaıta jańǵyrtu úshín bíraz kúsh saluǵa tura keledí. Ūmytu – tabıǵı protsess, ol júıke júıesín qajetsíz aqparattan aryltyp, ony shamadan tys júktemeden qorǵaıdy. Al shamadan tys ūmytshaqtyq ómírdí edáuír qıyndatuy múmkín. Ol ūıqynyń qanbauynan, kúızelísten, zıyandy ádetterden nemese aqparattyń shamadan tys kóptígínen tuyndaıdy. Al endí jadyńyzdy jańartyp, este saqtau qabíletín shyńdau úshín ne ísteu kerek? Mamandardyń sózíne súıensek, olar ūsynǵan keńester mynadaı:
Oıyńyzda assotsıatsıya men kórnekí beıne jasap alyńyz
Jańa aqparatty būrynnan bar bílímmen baılanystyru arqyly este saqtau jeńíldeıdí. Assotsıatsıya ádísíníń mání – belgílí men belgísízdí bír oqıǵaǵa bíríktíru, jańa málímettí tanys belgílermen bekítu. Osylaısha alynǵan aqparatty qajet kezde ońaı eske túsíruge bolady. Būl ádís arqyly jol belgílerín, qūpıyasózderdí, kúnderdí, telefon nómírlerín jáne bank kartalarynyń derekterín jattauǵa bolady. Mūndaı beıneler írí, kólemdí, túrlí-tústí árí barynsha naqty boluy tıís. Kórnekí beınelerge kodtau daǵdysy jattyǵu arqyly tez qalyptasady. Keıín mūndaı beınelerdí de, olardyń mánín de ońaı eske túsíre alasyz. Kílttí belgílí bír jerge qoıǵan kezde, sol jerde gúl ósíp tūrǵanyn elestetíńíz – sonda tańerteń ony qaıda qoıǵanyńyzdy ūmytpaısyz.
Óleń jattap, dauystap oqyńyz
Uaqyt synynan ótken taǵy bír ádís – óleń jattau. Būl jerde maǵynasyn túsíníp, sanaly túrde qabyldau mańyzdy. Apta saıyn bír óleń jattaudy ádetke aınaldyryńyz. Bírtíndep kólemín arttyruǵa bolady. Ony bírneshe bólíkke bólíp jattau jeńílírek. Mūny kez kelgen jerde jasauǵa bolady: túskí as kezínde, seruende nemese kólíkte. Qaıtalaudan qoryqpańyz – uaqyt óte kele jattau jeńíldeıdí. Ásírese sízge qyzyq emes avtorlardyń shyǵarmalaryn jattau tıímdí, sebebí būl kóbírek kúsh jūmsaudy talap etedí. Óleńdí jattaǵanda onyń mazmūnyna tereń úńílíp, kórkemdík tásílderín taldańyz. Óleńdí aına aldynda aıtuǵa nemese jatqa jazuǵa bolady. Dauystap oqu da paıdaly, ol dıktsıyany, ıntonatsıyany jaqsartyp, estu jadysyn damytady. Eger óleń ūnamasa, án mátínderín jattańyz.
Ūmytqandy eske túsíruge tyrysyńyz
Dúkenge barǵanda jazǵan tízímdí qaramaı, ne alu keregín eske túsíríńíz, būl jadyny jattyqtyruǵa kómektesedí. Bírdeńení ūmytyp qalsańyz, kelesí joly ony jaqsyraq este saqtauǵa tyrysasyz. Eger bíreudíń aty, telefon nómírí nemese qūpıyasóz esíńízden shyǵyp ketse de, bírden smartfonǵa qaramaı, ózíńíz eske túsíruge tyrysyńyz. Būǵan bírneshe mınut bólseńíz, būl tásíl jadyny nyǵaıtady.
Shet tílín úıreníńíz
Óleńder men ánderdí tek ana tílínde ǵana emes, shet tílínde de jattauǵa bolady. Eger shet tílín bílmeseńíz, ony úırenudí bastańyz. Būl – mıdy belsendí etudíń eń tıímdí tásílderíníń bírí. Kún saıyn bírneshe sóz jattau arqyly bírneshe aıdan keıín jaqsy nátıjege jetuge bolady. Shet tílín úırenu aqparatty qūrylymdau, taldau jáne este saqtau qabíletín damytady. Sonymen qatar būl Altsgeımer sıyaqty jasqa baılanysty aurulardyń aldyn aluǵa kómektesedí.
Ótkízgen kúníńízdí eske túsíríńíz
Jadyny damytu úshín ótken kúndí eske túsíru paıdaly. Ūıyqtar aldynda kúní boıy bolǵan oqıǵalardy, aıtylǵan áńgímelerdí, adamdardyń beınesín, qımyldaryn, telefon qońyraularyn jáne jegen taǵamdaryńyzdy eske túsíruge tyrysyńyz. Eger būl tásíl qyzyqsyz bolsa, kúndelík júrgízíńíz. Sondaı-aq kórgen fılmder men oqyǵan kítaptardyń mazmūnyn qaıtalap aıtyp beru de paıdaly. Būl jadyny damytyp qana qoımaı, sóıleu qabíletí men sózdík qordy da kóbeıtedí.
Zıyatkerlík oıyndar oınańyz
Pazl qūrastyru, shahmat, nardy oınau jáne túrlí jūmbaq sheshu mıdyń jūmysyn belsendíredí, jady men zeıíndí damytady.
Kózdí jūmyp, bólmedegí zattardyń ornalasuyn aıtyp kóríńíz. Nemese ústelge shashylǵan síríńkelerdíń ornalasuyn este saqtap, keıín ony qaıta qalpyna keltíríńíz. Būl kóru jadyn damytuǵa kómektesedí. Keıbír jattyǵulardy kózdí jūmyp nemese qūlaqty jauyp oryndau da paıdaly. Sonymen qatar, ınternette jady men zeıíndí damytuǵa arnalǵan kóptegen qosymshalar bar.
Jol júru baǵytyn ózgertíńíz
Eger síz árdaıym bír jolmen júrseńíz, ony ózgertíp basqa jolmen júríp kóríńíz, jańa áserler de mı jūmysyna paıdaly. Aınaladaǵy adamdardyń kıímí, dúkender, ǵımarattar sıyaqty ūsaq-túıekke nazar audaryńyz.
Būǵan qosa tístí basqa qolmen tazalau sıyaqty jańa ádetter engízíńíz. Oryn auystyru, sayahattau da paıdaly, jańa oryndar men áserler jadyny damytady.
Salauatty ómír saltyn ūstanyńyz
Taza aua, dene belsendílígí men jetkílíktí ūıqy – jadynyń dūrys jūmys ísteuíníń negízí. Bólmení jıí jeldetíp, seruendeńíz. Dūrys tamaqtanu da mańyzdy, jańǵaqtar, írímshík, jūmyrtqa, balyq, kókóníster men jemíster paıdaly. Al alkogol men temekí, kerísínshe, mı jasushalaryn zaqymdaıdy.
Qorytyndy:
Ūmytyp qalu – tabıǵı protsess, bíraq shamadan tys ūmytshaqtyq kóbíne kúızelís, ūıqynyń jetíspeuí jáne aqparattyń artyqtyǵymen baılanysty. Jadyny tūraqty túrde jattyqtyru qajet. Assotsıatsıyalar ádísí, óleń jattau, óz betímen eske túsíruge tyrysu, shet tílderín úırenu, kúndí taldau, zıyatkerlík oıyndar oınau, jańa áserler alu jáne salauatty ómír salty – jadyny jaqsartudyń tıímdí joldary.