Qazaqty san myńdaǵan dáuírden berí saqtap tūrǵan ruhanı díńgek
Ata-babamyz ózíníń ómír saltyna óte berík bolǵan. Jaı túsíp, jau shauyp jatsa da, ízgílíkten aınymaǵan. Syılau men syılasa bíludíń qadírín ūǵynǵan. Artyq qylyqty aǵattyqqa balaǵan. Sonyń nátıjesínde el abyroıyn saqtap, ūrpaqtan-ūrpaqqa amanattaǵan.
Qoǵam qaıratkerí Zeınep Ahmetova «Batys zańǵa, shyǵys dínge baǵynady, al qazaq «ūyat bolady» qaǵıdatyn bıík qoıǵan» deıdí. Rasynda, saıyn dalanyń tósínde jartylaı kóshpelí ǵūmyr keshken kóshpendíler ár nárseníń astaryn tereń bílgen.
Álem halyqtarynyń dástúr-salty san túrlí. Árqaısysynda qūndylyq ta árqıly. Batys elderí zańda jazylmaǵannyń bárín jasaıtyn kórínedí. Odan attasa, sottalatynyn bíledí. Ol jazanyń óteuí óte auyr bolady. Sóıtíp, abaqtynyń arǵy jaǵynan bír-aq shyǵuy yqtımal. Olar sony oılaıdy. Medaldíń ekínshí jaǵy da bar. Zańda jazylmaǵannyń barlyǵyna nazar audarady. Típtí, shekten shyǵyp, oǵash qylyqqa barady. Óıtkení, ol jaqta «adam túgílí, jan-januardyń» qūqyǵy qorǵalǵan. Keıde asyryp-aq jíberedí. Arǵy jaǵy aıtpasa da túsíníktí.
Dúnıe bír qyzyq tylsym ǵoı. Shyǵys halyqtarynyń tanym-túsínígí ózínshe bír erekshe. Tayau shyǵys halyqtaryn mysalǵa keltíreıík. Shyǵys – dínge qatty moıynsūnady. Qasıettí kítaptaǵy jazylǵan qaǵıdany būzsa, kúnáǵa batady dep ūǵady. Mūnyń óteuín baqı dúnıede tartady dep senedí. Sondyqtan dínníń aıtqanyna baǵynyp, kún keshudí qūp kóredí. Mūnda da oılanatyn nárse kóp. Būl álemde názík jandylar men balanyń júríp-tūruyna baılanysty shekteu baıqalady. Búrkenu, tūmshalanu, oqshaulanu syndy nárseler kózge ūryp tūrady. Báríne topyraq shashpaımyz, degenmen shyndyǵy solaı.
Dúnıede kóshpendí ǵūmyr keshíp, batys pen shyǵys mádenıetí men órkenıetíne batyr babalarymyz úlken úles qosty. Osy rette dana halqymyzdyń da óz dúnıetanymy aıryqsha. Qazaq «ólímnen de ūyat kúshtí» deıdí. Qandaı ǵajap sóz deseńízshí. Sonymen bírge, «qyzǵa qyryq úıden, ūlǵa otyz úıden tyıym» salǵan. Sonda qazaq halqynyń dástúrlí ǵūmyr saltynda «ūyat» ízgí ís sanalady. Būny bárínen bıík árí joǵary qoıyp tūr.
Osy kúní ūyatty jıyp qoyatyn jaǵdaıǵa jettík. Kúndelíktí qaınaǵan tírshílíkte ar-ıba qalyp bara jatqan sıyaqty. Osyndaı ózektí ruhanı máselení kóteríp, oqyrmanǵa oı túrtkí saludy jón kóremíz.
ŪLY ŪǴYM
Jahandanu degenímíz – jūtylu. Bárímíz zamanǵa saı boluǵa tyrysamyz. Qınalyp kún keshuden jalyqqandaımyz. Qajyǵan adam jeńíl qarajatqa qūmar. Qaıda mol tabys, sonda moıyn būramyz. Alǵashqy kezekte materıaldyq qūndylyq alǵa shyǵady. Máseleníń baıybyna barmaımyz. Kísíge kúıe jaǵylsa da, beıqambyz. Lajy bolsa, ózímízdíń qara basty kúıtteımíz. Arasynda adaldyqty ysyryp qoyamyz. Jyǵylǵanǵa jūdyryq bolǵansha, túzeıík. Qoldan kelse, demeıík. Būl – adamzatqa ortaq altyn mínez!
Bayaǵyda bíreu aıtqan eken «adamdar qaıda asyǵyp bara jatqanyn bílse, asyqpas edí» dep. Shynynda da, qauyrt qımyldaımyz. Búgínde «adam ózgerdí me, álde zaman ózgerdí me eken», ol jaǵyn kím bílsín?! Bízdíńshe, ekeuínde de ózgerís sezíledí. Qysqa ǵana ǵūmyrda typ-tynysh kún keshkenge ne jetsín!
Keıde bes kún jalǵanda máńgí ǵūmyr keshetín sıyaqtymyz. Ara-arasynda «qoldan kelse, qonyshtan basuǵa qūshtarmyz». Bír kún syılasyp júrgen adam erteńíne ózgeredí. Basyńa sál ís tússe, ony tappaısyz. Hakím Abaı «Adamzattyń bárín súı, bauyrym dep» deıdí. Osy ūǵym qaıda qaldy. Ony da eshkím elemeıdí. Búgíngí qūndylyq aqshada emes, adamgershílíkke susap tūr.
Qoǵamdy túzeıtín – adam. Demek, adam barlyq beısanaly maqūlyqtan joǵary. Bíz oılaı alamyz. Boıymyzda sezu qabíletí bar. Quanamyz, kúlemíz, mūńayamyz. Bízden basqa eshbír tírshílík ıesí mūndaı qasıetke ıe emes. Endeshe, jansyz, sezímsíz, qatygezge aınalmaıyq. Bízdíń ǵasyr jasaǵan ájemíz boldy. Sol kísí únemí «būrynǵynyń bárí ertegí» deıtín. Sony nege jıí aıtady deushí edím. Sóıtsem, syılastyq sarqylyp, aıla alǵa shyqqandyǵyn meńzegen eken ǵoı. Osyny endí túsínudemíz. Álí talaı nársení túsínerímíz haq. Tek auyr tımese eken deımíz de!
Aspannan jaı túsíp jatsa da, adamgershílík deıtín ūly ūǵym joǵaryda bolǵaı. Sol bıíkten qūldılaudan saqtaǵaı. Dúnıení qūtqaratyn osy bír ūǵymnyń ayasy keń qanat jaısa deımíz.
ŪYaDA NE KÓRSE...
Qazír auyl da, qala da bír bolyp bara jatqan sıyaqty. Būryn auyldan kelgenderdíń ūyaty kúshtírek sıyaqty-tūǵyn. Búgín būl eskírgen sıyaqty. Dala men qala aıyrmashylyǵy shamaly ǵana bolyp qaldy. Qazaqylyqty saqtaıtyn ruhanı dúnıe molaımaı, ílgeríleu qıyn.
Bíz, tílshíler qauymy, sál nársení eleımíz. Qoǵam ómírí kóńílge túrlí oı salady. Bírde Abaı dańǵylyna qaraı bettep baramyn. Qonaev kóshesímen kóteríldím. Aınala júıtkígen kólík. Tústen keıíngí kez edí. Adam qarasy kóbeıe bastaǵan bolatyn. Qala qarbalas. Bír sátte báríne úlgerudí oılaımyz. Keshíkseń, aıypty bolatyndaı kúı keshesíz. Oıda san túrlí ís qabattalǵan. Sóıtíp, baǵdarshamǵa jaqyndadym. Qūmanǵazy men Qonaev qıylysyna jettím. Jayau júrgínshí jolynda qyz ben jígít tūr. Ekeuí de qazaqtyń ūl-qyzy. Qyz sūr tústí ashyqtau kıím kıgen. Shash belge tógílgen. Ádemí kelgen aru eken. Jígít qara-kók kúrte kıíptí. Boıy ūzyn. Shashty zamanı etíp, tolqyndatyp qoıypty. Ózderí sondaı jarasymdy. Bíraq osy sūlulyqty oǵash qylyqtary būzdy. Álgí jerde el-jūrtty elemeı, aımalasyp tūr. E-e... joldyń arǵy betíne ótuge asyǵar emes. Jayau júrgen, kólíktegí kísíge qarauǵa yńǵaısyz. Baryp būlaryń ne dep aıtuǵa bolar edí-au. Solaı aıtsań «seníń ne sharuań bar, meníń qūqyǵym» dep óre-túregelerí anyq. Íshteı qynjylyp, óte shyqtyq. Osyndaı «áttegen-aılar» qaptap júr. Mūndaıǵa da bír tyıym boluy kerek shyǵar.
El arasynda «Ūyada ne kórse, ūshqanda sony íledí» deıdí. Tobyqtaı sózdí shókímdeı oımen jetkízíp tūr.
ŪLTTYQ BOLMYS
Halyq danalyǵy «Zamanyń túlkí bolsa, tazy bolyp shal» deıdí. Osy kúní óz qūndylyǵymyzǵa bet būryp kelemíz. Qansha zamanauı bolǵymyz kelse de, ótkendí ūmytpaıyq. Qazaqta «Ótkendí ūmytsań, bolashaq saǵan tas atady» dep támsíldeıdí. Tegí ras sóz.
Qazaqstan – jas memleket. Naǵyz eleń-alań shaqtamyz. Bír jaǵynan jahandanu, ekínshí tūsynan dínı kózqaras, úshínshí jaqta ata-díńgek, ūlttyq bolmysty saqtau kerek bolyp tūr. El íshínde «dástúrdíń ozyǵy bar, tozyǵy bar» desedí. Ózímízge qajettísín alyp, qajetsízín qaldyratyn kez jetken shyǵar. Keıde ūyat dep, aqıqattan attaımyz. Qysylyp-qymtylyp, artyq júk baılap alamyz. Bolmashyǵa bas shūlǵımyz. Qısynsyzdy qısyndy etemíz. Alash ardaqtysy, aqyn Sūltanmahmūt Toraıǵyrovtyń «Bír adamǵa» atty óleńí kózímízge shalyndy.
Óleńde:
«...Kesení qolyma alyp qaraı berdím,
Íshínde naqaq kózden jas bar ma dep», – deıdí.
Aqynnyń osy bír oılary talaı syrdy ańǵartady. Kísíníń kóńílíne kelmeu, adaldyqtan attamau, bíreudíń eńbegín jemeu sıyaqty, t.b. tolyp jatyr.
Qazírgí tańda bárí alǵyr. Bala úlkenderden aqyldy sıyaqty. Bárín íshten bílíp tuǵandaı. Kez kelgen nársení jaqsylyqqa būrsaq eken. Qazynaly qarıyalar ınstıtuty bolsa, jasy kelgen kísíler oǵash kıíníp, tym artyq qylyqqa barmaı, kíshíge úlgí kórsetse deımíz. Dál qazír ūrpaqty būzyludan saqtaıtyn kez. Bílgírler «ūl būzylsa otbasy, qyz būzylsa ūlt būzylady» deptí. Sózge toqtaıtyn, ūyattan attamaıtyn qarakózderímíz kóp bolsa dep tíleımíz. Árkím óz ísín qylsa. Sonda jas ta, jasamys ta baqytty ǵūmyr keshedí.
Bíz dúnıege úlgí boluymyz shart. Eurazıya kontınentínde bılík qūrǵan darhan babalar jolyn saqtap, ízín suytpauymyz qajet. Ony saqtaıtyn – ūlttyq ruh, bolmys jáne ūyat. Būl ǵalamda ūyaty kúshtí ūlttyń alar asuy alda bolady dep oılaımyz.
TÚIÍN:
Anton Chehov «Jaqsy adam ıttíń aldynda da ūyatty sezínedí» deıdí. Toqsan auyz sózdíń tobyqtaı túıíní osy der edík. Zaman qansha qūbylsa da, jer sharyn tauysyp, ǵaryshty ıgersek te – ūyattan aınymaıyq. Óıtkení, ūyat - adamzattyń jolbastaushy shamshyraǵy.
Bízdíń nıetímíz - qazaqy bolmysty saqtau. Jastar óz shyqqan tegín bílse, úlkendí qūrmettep, kíshíge ízet qylsa, odan artyq baqyt joq.