Almatyda QR Ūlttyq ǵylym akademıyasynyń janynan «Tūran» unıversıtetí bazasynda «Ūly dala: Tūran órkenıetí» halyqaralyq zertteu ortalyǵynyń resmı ashyluy óttí, – dep habarlaıdy aqshamnews.kz tílshísí.
Būl bastama – tek bír ǵylymı ortalyqtyń íske qosyluy emes, tūtas el men halyqaralyq akademıyalyq keńístíktí qamtıtyn kópdeńgeılí ǵylymı jelíníń írgetasyn qalauymen erekshelenedí. Ortalyqtyń basty maqsaty – halyqaralyq zertteu habyn qalyptastyryp, «jūmsaq ǵylymı ınfraqūrylym» jelísín damytu.
Ís-sharaǵa Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Túríkmenstan, Túrkıya memleketteríníń konsuldary men dıplomatıyalyq ókílderí, halyqaralyq ūıymdar, joǵary oqu oryndary men ǵylymı mekemelerdíń basshylary, akademıkter men sarapshylar qatysty. Būl ortalyqtyń bastapqydan-aq halyqaralyq sıpatqa ıe ekenín ańǵartady.
Saltanatty jıyn premer-mınıstríníń orynbasary – mádenıet jáne aqparat mınıstrí Aıda Balaevanyń qūttyqtau sózínde būl kúnníń tarıhı mańyzyn erekshe atap ótíldí. Mınıstr «Ūly dala: Tūran órkenıetí» halyqaralyq zertteu ortalyǵynyń ashyluy otandyq gumanıtarlyq ǵylymnyń jańa kezeńín aıqyndaıtyn mańyzdy oqıǵa ekenín jetkízdí. Mınıstrdíń aıtuynsha, būl bastama alǵash ret 2025 jyldyń jeltoqsanynda akademıktermen ótken kezdesude ūsynylyp, qysqa uaqyt íshínde halyqaralyq deńgeıdegí jobaǵa aınalǵan. Sonymen qatar, ortalyqtyń QR Prezıdentí janyndaǵy Ūlttyq ǵylym akademıyasynyń qūrylymynda, «Tūran» unıversıtetí bazasynda ashyluy onyń mańyzyn arttyra túsedí. Aıda Ǵalymqyzy ortalyq qyzmetí Ūly dalanyń órkenıettík mūrasyn zertteuge jáne halyqaralyq ǵylymı yntymaqtastyqty damytuǵa eleulí úles qosatynyna sením bíldíríp, ūjymǵa tabysty jūmys tíledí.
Ís-shara barysynda ǵylym jáne joǵary bílím mınıstrí Sayasat Nūrbek, QR Prezıdentí janyndaǵy Ūlttyq ǵylym akademıyasynyń basqarma tóraǵasy – prezıdentí Aqylbek Kúríshbaev jáne «Tūran» unıversıtetíníń prezıdentí Rahman Alshanov sóz sóılep, jańa ortalyqtyń strategıyalyq mańyzdylyǵyna toqtaldy.
Sayasat Nūrbek óz sózínde tarıhı sananyń mańyzyn aıryqsha atap óttí:
"Ókíníshke qaraı, bíz óz tarıhymyzdy tolyqqandy bílmeımíz. Osyndaı ǵylymı ortalyqtardyń qūryluy – uaqyt talaby. Būl bastama ıdeologıyalyq tūrǵydan aǵartushylyqty kúsheıtíp, jas ūrpaqtyń tarıhı sanasyn qalyptastyruda mańyzdy ról atqarady. Tarıhyn bílmeıtín halyqtyń bolashaǵy būlyńǵyr", – dedí mınıstr.
Al Rahman Alshanov Ūly dala órkenıetí – halyqtyń myńdaǵan jyldyq tarıhy men mádenıetíníń aıqyn kórínísíne toqtaldy. Onyń aıtuynsha, tarıhı jadyny, mádenı kodty jáne ūlttyń órkenıettík subektílígín tereń túsínu – ūzaq merzímdí tūraqtylyq pen qoǵamdyq bírlíktíń negízí. Ol óz sózíníń sońynda ortalyqtyń ashyluyna qoldau kórsetken Qazaqstan Respublıkasy Prezıdentí janyndaǵy Ūlttyq ǵylym akademıyasyna alǵys bíldírdí.
Ortalyqtyń ashyluynda Akademıya prezıdentí Aqylbek Kúríshbaev ta mańyzdy tūjyrymdaryn jetkízdí. Ol jańa Konstıtutsıya jobasynyń preambulasyndaǵy «Bíz, bírtūtas Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerínde memlekettílíktí nyǵaıta otyryp, Ūly Dalanyń myńdaǵan jyldyq tarıhynyń sabaqtastyǵyn saqtaı otyryp...» degen mazmūn memleketímízdíń tereń tarıhı jáne órkenıettík negízín aıqyndaıtynyn atap óttí. Sonymen qatar, álemdík tájírıbede tıímdílígín dáleldegen halyqaralyq mádenı-ǵylymı ınstıtuttardy mysalǵa keltírdí. Atap aıtqanda, Qytaıdyń Konfutsıı ınstıtuttary, Germanıyanyń Gyote ortalyqtary jáne Túrkıyanyń Yunus Emre ınstıtuttary ūlttyq mádenıettí jahandyq deńgeıde ílgeríletudíń tabysty úlgílerí retínde kórsetíldí. Osyǵan ūqsas model boıynsha «Tūran órkenıetí» ortalyǵy da úsh deńgeılí qūrylym negízínde jūmys ístemek:
– Ūlttyq ǵylym akademıyasy úılestíretín ortalyq ǵylymı hab;
– El íshíndegí unıversıtetter men ǵylymı ūıymdardy bíríktíretín ūlttyq jelí;
– Shetelderde ashylatyn «Tūran ortalyqtary» men «Tūran kafedralary».
Būdan bólek, ortalyq ayasynda «Turan Civilization Digital Atlas» tsıfrlyq platformasyn íske qosu josparlanyp otyr. Joba barysynda tsıfrlyq arhıvter qalyptastyrylyp, GIS tehnologıyalary, jasandy ıntellekt jáne ınteraktıvtí kartografıya gumanıtarlyq zertteulerge engízíledí. Būl ǵylymı nátıjelerdíń ashyqtyǵyn qamtamasyz etíp, olardy halyqaralyq deńgeıde keńínen taratuǵa múmkíndík beredí.
QR Ūlttyq ǵylym akademıyasy janyndaǵy Bílím jáne qoǵamdy damytu ortalyǵynyń basshysy Jeńísbek Tólenníń aıtuynsha, jańa ortalyq Eurazıya keńístígíndegí túrkí elderíníń ortaq ǵylymı alańyna aınalmaq:
– Būl tek Qazaqstan ayasyndaǵy joba emes. Ortalyq túrkí memleketteríníń mádenı, ruhanı, ádebı jáne tíldík qūndylyqtaryn bíríktíretín halyqaralyq zertteu alańy bolady. Ortaq ǵylymı jobalardy júzege asyryp, memleketter arasyndaǵy ıntegratsıyany nyǵaıtuǵa yqpal etedí. Sonymen qatar, qazaq mádenıetín halyqaralyq brendke aınaldyruǵa múmkíndík beredí, – dedí ol.
Al «Tūran» unıversıtetíníń strategıyalyq damu, ǵylym jáne ınnovatsıyalar jóníndegí prorektory Dına Razakova jobanyń kontseptualdyq mańyzyna toqtaldy. Onyń píkírínshe, «Ūly Dala» ūǵymy búgínde ūlttyq brendtík bíregeılíkke aınalyp keledí:
"Búgínde ádebıet, tíl bílímí, arheologıya jáne basqa da baǵyttar boıynsha kóptegen ǵylymı ınstıtut bar. Alaıda olardy bíríktíretín tūtas júıe joq edí. Búgín sol olqylyqtyń orny tolyp otyr. Būl ortalyq – ártúrlí ǵylymı baǵytty bír arnaǵa toǵystyratyn platforma. «Ūly Dala jáne Tūran órkenıetí», «Ūly Dala jáne muzyka», «Ūly Dala: densaulyq pen mádenıet» sekíldí baǵyttar ayasynda keshendí zertteuler júrgízíledí. Bíz óz tarıhymyzdyń tereńdígín ǵylymı tūrǵydan dáleldep, ony álemge tanytuymyz kerek", – dedí ol.
Ortalyqtyń ashyluy ayasynda ótken ǵylymı konferentsıyada qatysushylar Ūly dalany tūtas órkenıettík keńístík retínde pánaralyq tūrǵydan zertteu máselelerín talqylady. Sonymen qatar, «Tūran órkenıetí» ǵylymı paradıgmasynyń ádísnamalyq negízderí ūsynyldy.
Kezdesu ayaǵynda «Ūly dala: Tūran órkenıetí» halyqaralyq zertteu ortalyǵy ayasynda bírlesken ǵylymı jobalardy keńeıtu, tájírıbe almasudy júıelí jolǵa qoyu jáne ǵylymı baılanystardy tereńdetu baǵytynda naqty kelísímderge qol jetkízíldí. Sonymen, jańa ortalyqtyń ashyluy – ūlttyq ǵylymnyń jańa kezeńge qadam basuy ǵana emes, Ūly dalanyń baı mūrasyn jahandyq ǵylymı aınalymǵa engízuge baǵyttalǵan strategıyalyq bastama.
Dana SADYRQAN