Zaman ózgeríp, ūrpaq auysqan saıyn toıdyń formaty da ózgeríp barady. Sáıkesínshe, toıdaǵy jón-joralǵylar men keıbír salt-dástúrler kómeskíleníp, mánín joǵaltyp bara jatqandaı. Aqshamnews.kz tílshísí mání azaıǵan keıbír jón-joralǵyny tízíp, taldap kórdí.
Bosqa shashylǵan shashu
Juyrda áleumettík jelíde taraǵan bír beınejazba nazarymyzǵa ílíndí. Onda toıda shashylǵan shashudyń jınalmaǵan kúıí qoqysqa ketkení beınelengen.
Būl jaı ǵana ūqypsyzdyq emes, ata dástúrge degen nemqūraılyq pen qūrmetsízdíktíń kórínísí íspettí. Óıtkení halqymyzda shashu quanyshtyń dámí men kıesí sanalǵan.
Shashudyń tarıhy qandaı?
Shashu - "toı toıǵa ūlassyn", "toı jūǵysty bolsyn", "bereke úzílmesín" degen ízgí tílekpen oryndalatyn ejelgí joralǵy. Ony aq jaulyqty analar, kóptí kórgen ájeler men kelínder shashqan. Shashudy ayaqqa basuǵa, termeı qoyuǵa, elemeuge bolmaıdy. Sebebí "shashudy attasa, úıden quanysh ketedí" degen sením bar.
Búgínde er adamdardyń da shashu shashyp júrgenín baıqaımyz. Būl keıde ázíl retínde qabyldansa da, dástúrdíń túpkí mánín bílmeudíń saldary boluy múmkín.
El aldynda abyroıyn asqaqtatyp kórsetuge tyrysu, shamadan tys tyrashtanu qazaqtyń toıynda kóp kózge túsíp qalyp jatady. Bíraq ol árekettíń bárí "oıdaǵydaı" bolmaı jatatyny taǵy bar.
Súndet toıda balany atqa míngízíp, elge tanystyru erteden kele jatqan dástúrlerdíń bírí. Bíraq búgínde keı meıramhanalarda atpen kíríp kelu sıyaqty áreketter jıí kezdesedí. Erkín dalanyń january úshín jyltyr kafel men tar esík - tabıǵı orta emes. Būl da dástúrdí zamanǵa beıímdeımíz dep, artyq ketudíń, bír jaǵy bos maqtannyń belgísíndeı. Bíraq mūndaı árekettíń sońy keıde osyndaı masqaraǵa, mazaqqa aınalatyny taǵy bar.
Etnograf Marat Toqashbaev mūndaı jaǵdaıdy bír sózben "pont" dep sıpattady. Ózderín erekshe etíp kórsetkísí keletínder osylaı asyra sílteıtínín aıtyp, synady.
"Bír kezderí típtí jas jūbaılardy toı ótkelí jatqan dúıím jūrttyń ortasyna, meıramhana íshíne deıín mashınamen ákelgen kezderdí de kórdík. Atqa míngízíp ákelgen osyndaı jaǵdaılardy da kórdík. Bíraq, būl - tym asyra sílteu", - deıdí ol.
Etnograf súndettelgen balany atqa míngízíp, attyń jalyna, jan-jaǵyna qorjyn baılap, kórshí-kólemdí, úıdí-úıdí aralatu ádetí bolǵanyn joqqa shyǵarmaıdy. Ol mūndaı kórínístí auyldy jerde jasasa jarasatynyn aıtady. Bíraq, būlaı meıramhana íshíne atpen kíru - daraqylyq, - deıdí.
Kıíttíń qadírí men kıesí
Halqymyzdyń toıymen bírge jasasyp kele jatqan salttyń bírí - kıít kıgízu. Kıít - qūdalyq rásímíndegí eń mańyzdy joralǵylardyń bírí, ekí jaqtyń arasyndaǵy syılastyq pen qūrmettíń belgísí. Ertede "qūdalyq belgísí - kıít, qonys belgísí - beıít" dep aıtylǵan sózdíń ózí osy dástúrdíń tereń mańyzyn aıǵaqtaıdy. Būl rásím alǵashynda qūdalardyń ıyǵyna shapan jabudan bastau alyp, uaqyt óte kele júıelengen saltqa aınalǵan. Kıíttíń basty erekshelígí - onyń míndettí túrde kıím nemese mata túrínde beríluí.
Dástúr boıynsha kıít bas kıít jáne ayaq kıít bolyp ekíge bólínedí. Bas kıít - úlken qūdalarǵa, yaǵnı áke-sheshe men el aǵalaryna arnalǵan. Ayaq kıít - olarǵa eríp kelgen basqa qūdalar men tuystarǵa kıgízíletín káde. Kıíttíń qadírí onyń qūndylyǵynda emes, syı-qūrmetínde.
Alaıda búgínde būl joralǵynyń mazmūny ózgeríp bara jatqandaı. Kıít keıde ekí jaqtyń "abyroı jarysyna" aınalyp, "kím qymbat kıím ákeldí?" nemese "qaı jaq kóbírek berdí?" degen talasqa sebep boluda. Keı jaǵdaıda kıíttíń qūnyna qarap baǵa berílíp, dástúrdíń ruhanı mání kómeskíleníp barady. Mūndaıda kıíttíń qadírí emes, kıesí joǵalatynyn esten shyǵarmau qajet.
Kıít - tek syı emes, ūlttyń ūyań mádenıetíníń, kísílík pen kelísímníń kórínísí. Sondyqtan ony maqtannyń emes, márttíktíń belgísí retínde saqtap, ūrpaq sanasyna sol ruhta síńíru - búgíngí buynnyń paryzy.
Qazaqtyń toıy - ūlttyń jany men bolmysynyń aınasy. Toı dástúrín zaman talabyna saı jańartu oryndy, bíraq onyń ruhyn, kıesín joǵaltuǵa bolmaıdy. Dese de, toılarymyz keıíngí kezde arzan oıyn-kúlkíge, orynsyz ázíl-qaljyńǵa tolyp bara jatqandaı. Mūny kózí qaraqty oqyrman áleumettík jelíden de baıqap, kóríp júrgen shyǵar. Eske sala keteıík, jaqynda Májílís deputattary toıda ūlttyń abyroıy men qadírín túsíretín kórínísterge zańmen tyıym salu kerek degen másele kóterdí.
Toı tóńíregínde tūshchymdy oı aıtyp júrgen etnograf Marat Toqashbaev aǵamyz da "toıdy bír tártípke túsíru, reglamentteu - mańyzdy" degen píkír bíldírdí. Toı - tárbıe qūraly, sondyqtan tártíp máselesínde aldymen, asabalardan bastau kerek, - deıdí sarapshy.
"Osy máselení bírneshe jyldan berí aıtyp júrmíz. Óz basym asabalardy kásíbı daıyndyqtan ótkízu kerek dep sanaımyn. Ol úshín T.Júrgenov atyndaǵy Óner akademıyasynyń janynan kásíbı asabalar daıyndaıtyn fakultet ashu kerek. Asabalarǵa maman retínde qarau qajet. Olarǵa sahnada júríp-tūrudan bastap, sóıleu, dıktsıya, tynys alu degenníń bárín úıretu kerek. Eldíń aldynda qandaı áńgíme aıtylu kerektígíne deıín úıretílse. Sebebí asabalar eldí kúldíremín dep tym artyq ketetín kezderí de joq emes", - deıdí ol.
Ís júzínde toıdy qazaqtyń dástúrínen alyp tastaı almaımyz. Óne boıyna qazaqtyń salt-dástúrín jınaqtaǵan qazynamyz - toıdan bas tarta almaımyz. Bastysy, ony retke keltíru kerek. Mamannyń píkírí osyǵan sayady.
Iá, qansha syn aıtsaq ta, keıde artyqtau ketíp, bos maqtanǵa, keıde mazaqqa aınalyp ketken toı - ūltymyzdyń qazynasy. Bíraq, ony túzetíp otyrmasa, halyqtyń bazynasyna aınalyp ketpeıtíníne kím kepíl!? Sondyqtan, toıdyń tek kóńíl kóteru emes, ūlttyń mádenı kody men ruhanı mūrasyn saqtau alańyna aınaldyruǵa oılanyp júrsek abzal.
