Referendum degen ne?
Qazaqstanda taǵy bír referendum ótedí. El prezıdentí Qasym-Jomart Toqaevtyń 2026 jylǵy 11 aqpandaǵy Jarlyǵyna sáıkes ótkízíletín būl referendumda «Qazaqstan Respublıkasynyń jańa Konstıtutsıyasyn qabyldaısyz ba?» degen saualǵa jalpyūlttyq jauap beríledí. Qazaqstan halqy osy referendum arqyly Qazaqstan Respublıkasynyń jańa Konstıtutsıyasynyń jobasyna dauys beretín bolady. Referendum 2026 jylǵy 15 nauryzda ótkízíledí.
Referendum degenímíz elímízde ótkízíletín jalpyhalyqtyq dauys beru protsesí. Qoǵamdyq ómírdíń mańyzdy máselelerí referendumda sheshílíp, anyqtalady. Ádette referendum barysynda ekí sūraq qamtylady. Yaǵnı kóterílíp otyrǵan máselení qoldau nemese qoldamau, «ıá» nemese «joq» degen formatta tańdau jasauǵa múmkíndígí.
Referendumdar mańyzdy zańnamalyq aktíní, qūjatty nemese Konstıtutsıyaǵa ózgertulerdí qabyldau úshín jıí ótkízíledí. Keı jaǵdaıda referendum qandaı da bír áskerı blokqa, sayası ūıymǵa kíru nemese AES salu sıyaqty mańyzdy sūraqtar boıynsha da ótkízíledí.
Elímízde «Respublıkalyq referendum turaly» Konstıtutsıyalyq zań bar. Qūjatqa sáıkes, respublıkalyq referendum – Qazaqstan Respublıkasy Konstıtutsıyalarynyń, konstıtutsıyalyq zańdarynyń jáne qoǵamdyq ómíríníń ózge de mańyzdy máselelerí boıynsha sheshímderdíń jobalary boıynsha jalpyhalyqtyq dauys beru bolyp sanalady.
Referendum taǵaıyndau qūqyǵy Qazaqstan Respublıkasynyń Prezıdentíne tıesílí. Ony ótkízuge 200 myń adamnan kem emes úkímet, parlament nemese qazaqstandyqtardyń ózí de bastama kótere alady. Yaǵnı mańyzdy degen másele boıynsha referendum ótkízu qūqyǵyna ıe bolady.
Referendum talaptary
Referendum búkíl el boıynsha ótkízíledí. Alaıda oǵan qatysu eríktí túrde, azamattyń sayası belsendílígíne baılanysty. Keıde referendumǵa kelushíler sany kóterílgen másele máníne sáıkes ne kóp, ne az boluy da yqtımal. Referendumǵa qatysu qūqyǵy bar qazaqstandyqtardyń jasy 18-den tómen bolmauy tıís. Yaǵnı zań boıynsha sheshím qabyldaı alatyn, tańdau jasaı alatyn jastaǵy jandar qatysa alady. Sot áreketke qabíletsíz dep tanyǵan, sot úkímímen bas bostandyǵynan aıyru oryndarynda otyrǵandar jáne Qazaqstan azamaty emes jandar referendumǵa qatysa almaıdy.
Qazaqstannyń basqa azamattarynyń referendumǵa qatysu qūqyqtaryn kez kelgen tíkeleı nemese janama shekteuge jol berílmeıdí jáne ol zańmen jazalanady. Referendumdy ūıymdastyru jáne ótkízu ashyq jáne jarıya túrde júzege asyrylady. Būqaralyq aqparat qūraldary arqyly qazaqstandyqtardyń nazaryna referendum ótkízu turaly sheshím men oǵan qoıylǵan máseleler jetkízíledí. Ol naqty túsíndírílíp, būl sheshím ne úshín qabyldanǵany ashyq aıtylady.
Referendum ótkízuge ókílettíkterí Ortalyq referendum komıssıyasy belgílegen tártíppen kuálandyrylǵan qazaqstandyq qoǵamdyq bírlestíkterdíń ókílderí, shet memleketter men halyqaralyq ūıymdardyń baıqaushylary qatysa alady. Ókílder men baıqaushylardyń referendum komıssıyalarynyń jūmysyna aralasuyna jol berílmeıdí. Olardyń basty maqsaty referendumnyń ádíl ótuín qadaǵalau, zań būzushylyq bolǵan jaǵdaıda ony toqtatuǵa tyrysu, arnaıy organdarǵa habarlap, zańsyzdyq jaıly aıtu, al dauys sanau protsesíne qatysyp, hattamany alu jáne ony halyq nazaryna kórínetín arnaıy orynǵa jaıǵastyruyn qadaǵalau bolyp tabylady.
Zańǵa sáıkes būqaralyq aqparat qūraldary referendumdy daıyndau men ótkízu barysy turaly aqparat beredí jáne referendum ótetín aumaqqa kíruge kepíldík alady.
Referendum boıynsha dauys beru oryndarynda uchaskelík komıssıyalar jūmys ísteıdí. Uchaskelík referendum komıssıyasy dauys beru uaqyty men orny turaly azamattardy dauys beru kúníne kemínde 10 kún būryn habarlaıdy. Belgílengen kúní azamattar óz saılau uchaskeleríne kelíp, árbír kóterílgen sūraqtyń mátíní men saılaushynyń jauap nūsqalaryn qamtıtyn byulleten toltyryp, óz tańdauyn jasaıdy.
Eger referendumǵa birden birneshe másele qoıylsa, olardyń árqaısysyna qoldanylatyn byulletender túsi boıynsha erekshelenuge tıis. Ondaı jaıttar kóp kezdespeıdí. Alaıda keıde boluy da múmkín. Kóbíne memleketter qoǵamdy tolǵandyrǵan sūraqtardy jınaqtap, bír referendum jasaıtyn sátter bar. Míne, būl osy mysalǵa jaqsy keledí.
Saılau byulletenderí qazaq jáne orys tílderínde, sondaı-aq tıístí ákímshílík-aumaqtyq bírlíktíń aumaǵynda jınaqy tūratyn halyqtyń kópshílígíníń tílínde basyluy múmkín. Dauys beru qorytyndylary Ortalyq referendum komıssıyasynyń otyrysynda shyǵarylady. Konstıtutsıya, konstıtutsıyalyq zańdar, zańdar men referendumda qabyldanǵan túzetuler referendum qorytyndylary turaly resmı esep jarıyalanǵan kúnnen bastap kúshine enedi. Eger saılaushylardyń 50 paıyzynan astamy oń dauys berse, referendumǵa qoıylǵan másele qabyldandy dep esepteledí.
Qazaqstandaǵy referendum tarıhy
Táuelsíz Qazaqstanda alǵashqy referendum 1995 jyly 29 sáuírde óttí. Qazaqstan Prezıdentíníń ókílettígín ūzartu jóníndegí respublıkalyq referendum jarıyalanǵan kúní kúshíne engen prezıdenttíń (Nūrsūltan Nazarbaev) jarlyǵy negízínde óttí.
Referendumda qoıylǵan jalǵyz sūraq: «1991 jylǵy 1 jeltoqsanda saılanǵan Qazaqstan Respublıkasynyń Prezıdentí N.Á.Nazarbaevtyń ókílettígín 2000 jyldyń 1 jeltoqsanyna deıín ūzartuǵa kelísesíz be?» Referendum nátıjesínde Nazarbaevtyń prezıdenttík ókílettígí 2000 jylǵa deıín ūzartyldy. Ony saılaushylardyń 95,46 paıyzy qoldady. Jalpy dauys berushílerdíń 91,21 paıyzy qatysqan edí.
Kelesí referendum konstıtutsıyalyq sūraq boıynsha óttí. Konstıtutsıyalyq referendum 1995 jyly 30 tamyzda ūıymdastyryldy. Referendumǵa «Síz jobasy 1995 jyly 1 tamyzda baspasózde jarıyalanǵan Qazaqstan Respublıkasynyń jańa Konstıtutsıyasyn qabyldaısyz ba?» degen sūraq qoıyldy. Jańa Konstıtutsıyany saılaushylardyń 90 paıyzy qoldap, 90,6 paıyzy dauys berdí. Sol sátten berí 30 tamyzda Qazaqstan memlekettík mereke – Konstıtutsıya kúní atap ótíledí.
Kelesí referendum da Konstıtutsıyaǵa tíkeleı qatysty edí. Qazaqstandaǵy respublıkalyq referendum 2022 jyldyń 5 mausymynda óttí. El Prezıdentí Qasym-Jomart Toqaev ony 2022 jylǵy 29 sáuírde Qazaqstan halqy Assambleyasynyń sessıyasynda ótkízu ūsynysyn jasady, al 2022 jylǵy 5 mamyrda referendum ótkízu turaly jarlyq shyqty.
Respublıkalyq referendumǵa «Qazaqstan Respublıkasynyń Konstıtutsıyasyna ózgeríster men tolyqtyrular engízu turaly» zań jobasy ūsynyldy. Zańnyń jobasy 2022 jylǵy 6 mamyrda būqaralyq aqparat qūraldarynda jarıyalanǵan bolatyn.
Qazaqstandyq sarapshylardyń aıtuynsha, túzetulerdíń maqsaty «jańa memlekettík úlgíge, memleket pen qoǵamnyń ózara ís-qımylynyń jańa formatyna kóshu. Jūmys toby konstıtutsıyanyń 33 babyna túzetuler daıyndady. Prezıdenttíń sózínshe, konstıtutsıyany ózgertu arqyly «superprezıdenttík basqaru túrínen yqpaldy parlamentí men esep beretín úkímetí bar prezıdenttík respublıkaǵa» kóshu jospary íske asatyny aıtyldy.
Resmı nátıjeler boıynsha saılau qūqyǵy bar azamattardyń jalpy sany 11 734 642 adamdy qūrady, onyń íshínde 7 986 293 adam nemese 68,06 paıyzy dauys beruge qatysty. Būl rette azamattardyń 77,18 paıyzy konstıtutsıyaǵa ózgeríster engízuge dauys berdí. Odan bólek 18,66%-y, yaǵnı 1 490 475 adam ózgerísterge qarsy boldy.
2024 jylǵy 2 qyrkúıekte Qazaqstan Prezıdentí Qasym-Jomart Toqaev respublıkalyq referendum ótkízu turaly Jarlyqqa qol qoıdy, ol elímízdegí alǵashqy atom elektr stantsıyasyn salu turaly sheshím qabyldaudaǵy sheshushí kezeń boldy.Referendumǵa qatysu qūqyǵy bar Qazaqstan azamattarynyń jalpy sany 12 mln 284 myń 487 adam boldy. 7 mln 820 myń 204 adam nemese referendumǵa qatysu qūqyǵy bar azamattar sanynyń 63,6 protsentí dauys beruge qatysty. Sóıtíp, 2024 jylǵy 6 qazanda Qazaqstanda atom elektr stantsıyasyn salu boıynsha respublıkalyq referendum óttí.
Qazaqstandy endí taǵy bír referendum kútíp tūr.