Qazírgí kezde qarjy jınaudyń túrlí tásílderí bar. Bíreuler aqshasyn bankte saqtasa, endí bíreuler ınvestıtsıya arqyly kóbeıtudí kózdeıdí. Al ıslam dínín ūstanatyn azamattar úshín paıyz máselesí de ūmytpau kerek. Sondyqtan, qarjyny jınaudyń árí qauípsíz, árí tıímdí joldaryn túsínu ár adam úshín mańyzdy.
Keıíngí jyldary Qazaqstanda qarjy naryǵynyń damuy azamattarǵa jınaqtaryn ártúrlí qūraldar arqyly basqaruǵa múmkíndík berdí. Degenmen qarjy jınaudyń eń tıímdí tásílí – adamnyń maqsattaryna, táuekelge daıyndyq deńgeıíne jáne qarjylyq sauattylyǵyna tíkeleı baılanysty.
Aqshamnews.kz tílshísí Qazaqstan azamattary arasynda keń taraǵan negízgí qarjy jınau tásílderín qarastyryp kórdí.
Banktík depozıt: qauípsíz árí túsíníktí qūral
Qazaqstandyqtar arasynda eń kóp taraǵan jınaq tásílderíníń bírí - banktík depozıt. Kópshílík úshín būl qarajatty saqtaudyń qarapaıym árí salystyrmaly túrde qauípsíz joly bolyp sanalady.
Qarjy mamandary depozıttíń basty artyqshylyqtarynyń bírí – qarajattyń saqtaluyna memleket tarapynan kepíldík beríluí ekenín aıtady. Qazaqstanda jeke tūlǵalardyń salymdary depozıtterge kepíldík beru júıesí arqyly saqtandyrylǵan. Yaǵnı bank lıtsenzıyasynan aıyrylǵan jaǵdaıda memleket belgílengen lımıt kólemínde salymshylardyń aqshasyn qaıtarady.
Qazírgí erejeler boıynsha ótemaqy kólemí mynadaı:
20 mln teńgege deıín – teńgemen jınaq depozıtterí
10 mln teńgege deıín – teńgemen basqa depozıtter
5 mln teńgege deıín – shetel valyutasyndaǵy depozıtter
Eger salymshynyń bír bankte bírneshe shoty bolsa, olardyń somasy qosylady. Bíraq jalpy ótemaqy mólsherí 20 mln teńgeden aspaıdy.
Depozıttíń artyqshylyqtary
paıyzdyq mólsherleme aldyn ala belgílí;
qarajatty basqaru ońaı (kóbíne onlaın);
valyutany tańdauǵa múmkíndík bar;
táuekelí salystyrmaly túrde tómen.
Depozıttíń shekteulerí
Degenmen būl qūraldyń kemshílíkterí de bar. Mysaly, keı jaǵdaıda depozıt kírístílígí ınflyatsıya deńgeıínen tómen boluy múmkín. Sonymen qatar merzímínen būryn aqsha sheshíp alsańyz, eseptelgen paıyzdar azayuy nemese múlde tólenbeuí yqtımal.
Sarapshylardyń píkírínshe, depozıt kóbíne qysqa jáne orta merzímdí maqsattarǵa tıímdí keledí. Máselen:
bír jyldaǵy demalysqa aqsha jınau;
tūrmystyq tehnıka satyp alu;
ıpoteka boıynsha bastapqy jarna;
balalardyń oqu aqysy.
Sonymen qatar, depozıttí qarjylyq “qauípsízdík jastyqshasy” retínde qarastyruǵa bolady. Qarjy mamandary kem degende 3-6 aılyq shyǵyn kólemínde rezerv qalyptastyrudy ūsynady.
Qolma-qol aqsha saqtau: senímdílík bar, bíraq tabys joq
Ekonomıkalyq tūraqsyzdyq kezeńínde keıbír adamdar qarajatyn qolma-qol saqtaudy jón kóredí. Mūndaı jaǵdaıda aqsha úıdegí seıfte nemese banktíń arnaıy ūyashyǵynda saqtalady.
Būl tásíl psıhologıyalyq tūrǵydan senímdí bolǵanymen, ekonomıkalyq jaǵynan tıímdí dep aıtu qıyn.
Artyqshylyqtary
aqsha árqashan qoljetímdí;
banktík táuekel joq;
baqylau tolyq ıesíníń qolynda.
Kemshílíkterí
aqsha tabys ákelmeıdí;
ınflyatsıya saldarynan qūnsyzdanady;
ūrlyq nemese tótenshe jaǵdaı qaupí bar;
Sondyqtan sarapshylar qolma-qol aqshany tek qysqa merzímdí rezerv retínde ǵana qarastyruǵa keńes beredí.
Investıtsıya: tabys joǵary, bíraq táuekel de bar
Keıíngí jyldary Qazaqstanda ınvestıtsıyaǵa qyzyǵushylyq aıtarlyqtaı artty. Elde mıllıondaǵan ınvestıtsıyalyq shottyń ashyluy halyqtyń qarjy qūraldaryna degen qyzyǵushylyǵy ósíp kele jatqanyn kórsetedí.
Investıtsıyalaudyń negízgí baǵyttaryna mynalar jatady:
memlekettík jáne korporatıvtík oblıgatsıyalar;
qazaqstandyq jáne sheteldík kompanıyalardyń aktsıyalary;
ınvestıtsıyalyq qorlar;
bırjalyq ETF qorlary;
tsıfrlyq aktıvter.
Investıtsıyanyń artyqshylyqtary
depozıttermen salystyrǵanda joǵary kírís ákeluí múmkín
ınflyatsıyadan ozu yqtımaldyǵy bar
ūzaq merzímdí kapıtal qalyptastyruǵa múmkíndík beredí
táuekelderdí ártaraptandyruǵa bolady
Táuekelderí
naryqtaǵy baǵalardyń qūbylmalylyǵy;
qarjylyq sauattylyqtyń jetkílíksízdígí;
dūrys strategıya bolmaǵan jaǵdaıda shyǵynǵa ūshyrau qaupí.
Sarapshylardyń aıtuynsha, ınvestıtsıya kemínde 3 jyl nemese odan da ūzaq merzímge josparlanǵan jaǵdaıda tıímdí nátıje beredí.
Qarjy jınaudyń tıímdí joly – ártaraptandyru
Qarjy mamandary bír ǵana qūralǵa súıeníp qalmauǵa keńes beredí. Eń tıímdí tásíl – qarajatty bírneshe baǵytqa bólu.
Mysaly:
3–6 aılyq shyǵyn kólemí – ótímdí túrde (depozıt nemese aǵymdaǵy shot);
qarajattyń bír bólígí – konservatıvtí qūraldarda (oblıgatsıyalar);
ūzaq merzímdí jınaq – tabysy joǵary ınvestıtsıyalyq qūraldarda;
Būl tásíl táuekelderdí azaıtyp, qarjylyq tūraqtylyqty qamtamasyz etedí.
Islam tūrǵysynan depozıt máselesí
Qarjy jınau máselesínde ıslam dínín ūstanatyn azamattar úshín paıyz taqyryby mańyzdy. Islam sharıǵatynda paıyz arqyly tabys tabu nemese paıyzben qaryz beru rūqsat etílmeıdí.
Dínı ǵalymdardyń túsíndíruínshe, paıyzben jūmys ísteıtín bankterdegí depozıtter negízínen qaryz beru jáne ústeme paıyz alu retínde qarastyrylady. Al būl ıslamda «rıba» dep atalyp, haram sanalady.
Sonymen qatar ǵalymdar ıslam bankterí joq aımaqtarda mūsylmandarǵa paıyzsyz aǵymdaǵy shottardy paıdalanuǵa nemese banktíń seıftík saqtau qyzmetín qoldanuǵa rūqsat beretínín aıtady.
Halal ınvestıtsıya: qandaı qūraldarǵa rūqsat?
Islam qarjy júıesínde de ınvestıtsıya múmkíndíkterí bar. Bíraq olar belgílí bír sharttarǵa saı boluy kerek.
Aktsıyalar
Mūsylman ınvestor kompanıya aktsıyalaryn satyp ala alady. Alaıda kompanıyanyń qyzmetí alkogol óndírísí, temekí ónímderí, qūmar oıyndar, esírtkí óndírísí, shoshqa sharuashylyǵy, qaru-jaraq óndírísí sıyaqty salalarmen baılanysty bolmauy tıís.
Sonymen qatar, kompanıyanyń paıyzdyq qaryzy jalpy kapıtaldyń 30%-ynan aspauy kerek.
Islamdyq qorlar
Keıbír elderde tek sharıǵat talaptaryna saı kompanıyalardan qūralǵan arnaıy ınvestıtsıyalyq qorlar bar. Mūndaı qorlar kompanıyalardy mūqıyat tekseríp, portfeldí sharıǵat talaptaryna sáıkes qalyptastyrady.
Sukuk
Islam qarjy júıesínde oblıgatsıyaǵa ūqsas qūral sukuk dep atalady. Bíraq onyń basty aıyrmashylyǵy – ınvestor paıyz almaıdy. Onyń ornyna ınvestor kompanıya aktıvíníń úlesíne ıe bolyp, jobadan túsken paıdadan úles alady.
Mudaraba: ıslamdaǵy seríktestík ınvestıtsıya
Islam ekonomıkasynda taǵy bír keń taraǵan qūral – mudaraba. Būl ınvestor men kásípker arasyndaǵy seríktestík kelísím.
Būl modelde:
ınvestor kapıtal beredí
kásípker jobany júzege asyrady
Al alynǵan paıda kelísím boıynsha ekí tarap arasynda bólínedí. Eger joba tabysty bolsa, ekí tarap ta paıda kóredí.
Qarjyny tıímdí jınau – tek dūrys qūraldy tańdaumen shektelmeıdí. Eń aldymen adam ózíníń qarjylyq maqsattaryn, táuekelge daıyndyq deńgeıín jáne josparlau múmkíndígín anyqtauy kerek.
Sarapshylardyń píkírínshe, qarjylyq tūraqtylyqtyń negízgí qaǵıdalary mynalar:
qarjylyq rezerv qalyptastyru;
qarajatty ártúrlí qūraldarǵa bólu;
ūzaq merzímdí jospar jasau;
qarjylyq sauattylyqty arttyru.
Qaı tásíldí tańdasańyz da, eń mańyzdysy – qarjyny josparly túrde jınap, ony tıímdí basqaru. Sonda ǵana jınaq tūraqty túrde ósíp, bolashaqta senímdí qarjylyq qor qalyptastyruǵa múmkíndík beredí