Qazír kez kelgen zattyń túrí kóp zaman. Kózdíń jauyn alatyn qyzyldy-jasyl dúnıeníń neden jasalyp jatqanyn bíle bermeımíz, būrynǵydaı bekítílgen standarttan da kóz jazyp qaldyq. Sheteldermen yqpaldastyqtyń arqasynda álemníń túrlí elínde óndíríletín būıymdy alyp qoldanuǵa múmkíndík bar, bíraq onyń bárí bírdeı padaly zat pa? Kúndelíktí qoldanatyn tamaq íshuge arnalǵan ydysty qandaı materıaldan tańdaǵan dūrys?
Ydys-ayaq jınaǵy
Ystyq taǵamǵa arnalǵan farfor tárelkeler, shyny salat salǵyshtar, aǵash tostaǵandar… Kópshílígímízdíń úıímízde túrlí materıaldan jasalǵan ydys-ayaq bar, alaıda barlyq materıal bírdeı qauípsíz emes.
Ádette ydys-ayaq mynadaı materıaldardan jasalady:
• keramıka (saz, farfor, fayans);
• shyny;
• metall (tot baspaıtyn bolat, tıtan, kúmís);
• aǵash (bambuk, qaıyń, shamshat);
• plastık;
• qaǵaz.
Ydys-ayaq densaulyqqa qalaı zıyan tıgízuí múmkín?
1. Materıal qūramyndaǵy zıyandy zattar.
Mysaly, melamın ydystaryndaǵy formaldegıd – kúshtí allergen árí kantserogen.
2. Uly boyaular.
Būl ásírese keramıkalyq ydystarda jıí kezdesedí. Ashyq tústí órnegí bar tárelkelerdí satyp aluǵa bolady, bíraq suret míndettí túrde jyltyr qabattyń astyna salynǵan boluy kerek. Mūndaı ydysty betínde móldír qabaty barynan ońaı tanuǵa bolady.
3. Belgílí jaǵdaılarda zıyandy bolatyn zattar.
Mysaly, qūramynda nıkel qospasy bar ydystar pesh pen duhovkaǵa jaramaıdy – allergıya tudyruy jáne kantserogendík áserí bar. Al buǵa tózímdí bolǵandyqtan, bu písírgíshke arnalǵan ydystar úshín nıkel qauíptí emes. Keıbír plastık túrlerí mıkrotolqyndy peshte qyzdyrǵanda uly bolyp ketedí, al bólme temperaturasynda qauípsíz.
Ydys tańdau men qoldanudyń negízgí erejelerí
• Materıal qūramyn mūqıyat zertteńíz. Satushydan barlyq qospalar kórsetílgen qūjatty talap etíńíz.
• Ydysty nūsqaulyqqa saı qoldanyńyz. Eger ol ashyq otqa nemese mıkrotolqyndy peshke arnalmaǵan bolsa – qoldanbańyz.
• Ótkír, jaǵymsyz ıísí bar ydysty almańyz.
• Kúdíktí túrde tym arzan ónímderden saq bolyńyz.
Būl qarapaıym keńester ózíńízdíń jáne jaqyndaryńyzdyń densaulyǵyn qorǵauǵa kómektesedí.
Tárelkeler úshín eń qauípsíz materıaldar
Tárelke, tostaǵan, salat salǵyshtarǵa arnalǵan qauípsíz materıaldar:
• Farfor – kaolınnen (aq sazdan) jasalǵan joǵary sapaly keramıka. Ol eshqandaı zıyandy zat bólmeıdí, típtí jaryqtary men synyqtary bolsa da qauípsíz.
• Fayans – farfordyń arzanyraq túrí. Keuektí árí jeńíl, bíraq qūramynda qauíptí qospalar joq. Kúndelíktí qoldanuǵa jaramdy.
• Saz – aq qana emes, qońyr sazdan jasalǵan ydystar da qauípsíz. Qyshqyl, ashchy, ystyq jáne suyq taǵammen reaktsıyaǵa túspeıdí.
• Shyny – ekologıyalyq taza árí densaulyqqa zıyansyz materıal. Qazírgí shyny ydystardyń dızaıny ártúrlí, soqqyǵa jáne ystyqqa tózímdí túrlerí bar.
• Aǵash – ásírese bambuktan jasalǵan ydystar tanymal. Ylǵalǵa tózímsíz, bíraq jańǵaq, qatty kókónís pen jemís, nan-toqash, keıbír salattar úshín qolaıly.
Qaı materıal jaqsy ekenín naqty aıtu qıyn, joǵaryda atalǵandardyń barlyǵy tabıǵı árí qauípsíz.
Eskertu: ashyq boyauly, sapasy kúmándí glazurmen qaptalǵan ydystardan saq bolyńyz. Tanymal óndírushílerdí tańdańyz, sertıfıkat talap etíńíz jáne shamadan tys arzan baǵaǵa qyzyqpańyz.
Tamaq daıyndauǵa arnalǵan eń qauípsíz ydystar
Kástról, taba, multıvarkaǵa arnalǵan qauípsíz materıaldar:
• Tot baspaıtyn bolat.
Dúkenderdegí ydystyń shamamen 90%-y osy materıaldan jasalǵan. Ashyq otqa da, duhovkaǵa da tózímdí. Alaıda keı óndírushíler nıkel sıyaqty zıyandy qospalar qosuy múmkín. Taza bolat – eń qauípsíz materıaldardyń bírí.
• Tıtan.
Jeńíl, jabyspaıtyn qasıetí joǵary. Multıvarka men duhovkaǵa jaramdy. Ashyq otta qoldanǵanda kantserogendí dıoksıd tıtan bóluí múmkín.
• Emaldanǵan ydys.
Baǵasy qoljetímdí árí ekologıyalyq taza, bíraq emal qabaty zaqymdanbaǵan jaǵdaıda ǵana qoldanu kerek, syry ketken ydysty qoldanuǵa bolmaıdy.
• Shoıyn ydystar.
Gıpoallergendí, uytsyz jáne óte ūzaq qyzmet etedí.
• Ystyqqa tózímdí shyny.
Tamaq písíruge de, saqtauǵa da qauípsíz.
• Sılıkon.
–40 °C-tan +250 °C-qa deıín qauípsíz. Písíru, mūzdatu, mıkrotolqyndy peshke qoldanuǵa bolady.
• Saz.
Tárelke úshín de, taǵam daıyndau úshín de jaramdy qauípsíz materıal.
Kúshtí ıísí bar, tabıǵı emes ashyq tústí ydystardy almańyz (ásírese sılıkon, emal jáne shyny). Onlaın satyp alǵanda qauípsízdík sertıfıkatyn talap etíńíz.
Ís-sharalar men seruenge arnalǵan ydysty qalaı tańdau kerek?
Pıknıkke nemese keńsege arnalǵan ydys qandaı boluy kerek? Mūndaı jaǵdaıda bír rettík ydystar jıí qoldanylady. Olar jeńíl, juyp áure boludyń qajetí joq, baǵasy arzan. Bíraq mūnyń barlyǵy qauípsíz be?
Eń qauípsíz nūsqa – qalyń qaǵazdan jasalǵan ydys.
• Qaptamasyz túrí – ekologıyalyq taza árí qaıta óńdeuge jaramdy.
• Lamınattalǵan túrí – berík, su ótkízbeıdí, ystyqtan az qyzady, bíraq qaıta óńdeu qıynyraq.
Plastık ydys qauípsíz boluy úshín «shanyshqy men bokal» suretí salynǵan belgísí boluy kerek. Būl – taǵamǵa arnalǵan plastık degen sóz.
Markırovkasyna da mán beríńíz:
• PS (polıstırol) – tek suyq taǵamǵa. Ystyqta u bóluí múmkín.
• PP (polıpropılen) – kez kelgen temperaturada qauípsíz.
Osy keńesterdí ūstana otyryp, úıde, keńsede nemese tabıǵatta qoldanuǵa arnalǵan eń qauípsíz ydysty ońaı tańdaı alasyz.