Qazir kez kelgen zattyń túri kóp zaman. Kózdiń jaýyn alatyn qyzyldy-jasyl dúnıeniń neden jasalyp jatqanyn bile bermeımiz, burynǵydaı bekitilgen standarttan da kóz jazyp qaldyq. Sheteldermen yqpaldastyqtyń arqasynda álemniń túrli elinde óndiriletin buıymdy alyp qoldanýǵa múmkindik bar, biraq onyń bári birdeı padaly zat pa? Kúndelikti qoldanatyn tamaq ishýge arnalǵan ydysty qandaı materıaldan tańdaǵan durys?
Ydys-aıaq jınaǵy
Ystyq taǵamǵa arnalǵan farfor tárelkeler, shyny salat salǵyshtar, aǵash tostaǵandar… Kópshiligimizdiń úıimizde túrli materıaldan jasalǵan ydys-aıaq bar, alaıda barlyq materıal birdeı qaýipsiz emes.
Ádette ydys-aıaq mynadaı materıaldardan jasalady:
• keramıka (saz, farfor, faıans);
• shyny;
• metal (tot baspaıtyn bolat, tıtan, kúmis);
• aǵash (bambýk, qaıyń, shamshat);
• plasık;
• qaǵaz.
Ydys-aıaq densaýlyqqa qalaı zıan tıgizýi múmkin?
1. Materıal quramyndaǵy zıandy zattar.
Mysaly, melamın ydystaryndaǵy formaldegıd – kúshti alergen ári kanserogen.
2. Ýly boıaýlar.
Bul ásirese keramıkalyq ydystarda jıi kezdesedi. Ashyq tústi órnegi bar tárelkelerdi satyp alýǵa bolady, biraq sýret mindetti túrde jyltyr qabattyń astyna salynǵan bolýy kerek. Mundaı ydysty betinde móldir qabaty barynan ońaı tanýǵa bolady.
3. Belgili jaǵdaılarda zıandy bolatyn zattar.
Mysaly, quramynda nıkel qospasy bar ydystar pesh pen dýhovkaǵa jaramaıdy – alergıa týdyrýy jáne kanserogendik áseri bar. Al býǵa tózimdi bolǵandyqtan, bý pisirgishke arnalǵan ydystar úshin nıkel qaýipti emes. Keıbir plasık túrleri mıkrotolqyndy peshte qyzdyrǵanda ýly bolyp ketedi, al bólme temperatýrasynda qaýipsiz.
Ydys tańdaý men qoldanýdyń negizgi erejeleri
• Materıal quramyn muqıat zertteńiz. Satýshydan barlyq qospalar kórsetilgen qujatty talap etińiz.
• Ydysty nusqaýlyqqa saı qoldanyńyz. Eger ol ashyq otqa nemese mıkrotolqyndy peshke arnalmaǵan bolsa – qoldanbańyz.
• Ótkir, jaǵymsyz ıisi bar ydysty almańyz.
• Kúdikti túrde tym arzan ónimderden saq bolyńyz.
Bul qarapaıym keńester ózińizdiń jáne jaqyndaryńyzdyń densaýlyǵyn qorǵaýǵa kómektesedi.
Tárelkeler úshin eń qaýipsiz materıaldar
Tárelke, tostaǵan, salat salǵyshtarǵa arnalǵan qaýipsiz materıaldar:
• Farfor – kaolınnen (aq sazdan) jasalǵan joǵary sapaly keramıka. Ol eshqandaı zıandy zat bólmeıdi, tipti jaryqtary men synyqtary bolsa da qaýipsiz.
• Faıans – farfordyń arzanyraq túri. Keýekti ári jeńil, biraq quramynda qaýipti qospalar joq. Kúndelikti qoldanýǵa jaramdy.
• Saz – aq qana emes, qońyr sazdan jasalǵan ydystar da qaýipsiz. Qyshqyl, ashshy, ystyq jáne sýyq taǵammen reaksıaǵa túspeıdi.
• Shyny – ekologıalyq taza ári densaýlyqqa zıansyz materıal. Qazirgi shyny ydystardyń dızaıny ártúrli, soqqyǵa jáne ystyqqa tózimdi túrleri bar.
• Aǵash – ásirese bambýktan jasalǵan ydystar tanymal. Ylǵalǵa tózimsiz, biraq jańǵaq, qatty kókónis pen jemis, nan-toqash, keıbir salattar úshin qolaıly.
Qaı materıal jaqsy ekenin naqty aıtý qıyn, joǵaryda atalǵandardyń barlyǵy tabıǵı ári qaýipsiz.
Eskertý: ashyq boıaýly, sapasy kúmándi glazýrmen qaptalǵan ydystardan saq bolyńyz. Tanymal óndirýshilerdi tańdańyz, sertıfıkat talap etińiz jáne shamadan tys arzan baǵaǵa qyzyqpańyz.
Tamaq daıyndaýǵa arnalǵan eń qaýipsiz ydystar
Kástról, taba, mýltıvarkaǵa arnalǵan qaýipsiz materıaldar:
• Tot baspaıtyn bolat.
Dúkenderdegi ydystyń shamamen 90%-y osy materıaldan jasalǵan. Ashyq otqa da, dýhovkaǵa da tózimdi. Alaıda keı óndirýshiler nıkel sıaqty zıandy qospalar qosýy múmkin. Taza bolat – eń qaýipsiz materıaldardyń biri.
• Tıtan.
Jeńil, jabyspaıtyn qasıeti joǵary. Mýltıvarka men dýhovkaǵa jaramdy. Ashyq otta qoldanǵanda kanserogendi dıoksıd tıtan bólýi múmkin.
• Emaldanǵan ydys.
Baǵasy qoljetimdi ári ekologıalyq taza, biraq emal qabaty zaqymdanbaǵan jaǵdaıda ǵana qoldaný kerek, syry ketken ydysty qoldanýǵa bolmaıdy.
• Shoıyn ydystar.
Gıpoallergendi, ýytsyz jáne óte uzaq qyzmet etedi.
• Ystyqqa tózimdi shyny.
Tamaq pisirýge de, saqtaýǵa da qaýipsiz.
• Sılıkon.
–40 °C-tan +250 °C-qa deıin qaýipsiz. Pisirý, muzdatý, mıkrotolqyndy peshke qoldanýǵa bolady.
• Saz.
Tárelke úshin de, taǵam daıyndaý úshin de jaramdy qaýipsiz materıal.
Kúshti ıisi bar, tabıǵı emes ashyq tústi ydystardy almańyz (ásirese sılıkon, emal jáne shyny). Onlaın satyp alǵanda qaýipsizdik sertıfıkatyn talap etińiz.
İs-sharalar men serýenge arnalǵan ydysty qalaı tańdaý kerek?
Pıknıkke nemese keńsege arnalǵan ydys qandaı bolýy kerek? Mundaı jaǵdaıda bir rettik ydystar jıi qoldanylady. Olar jeńil, jýyp áýre bolýdyń qajeti joq, baǵasy arzan. Biraq munyń barlyǵy qaýipsiz be?
Eń qaýipsiz nusqa – qalyń qaǵazdan jasalǵan ydys.
• Qaptamasyz túri – ekologıalyq taza ári qaıta óńdeýge jaramdy.
• Lamınattalǵan túri – berik, sý ótkizbeıdi, ystyqtan az qyzady, biraq qaıta óńdeý qıynyraq.
Plasık ydys qaýipsiz bolýy úshin «shanyshqy men bokal» sýreti salynǵan belgisi bolýy kerek. Bul – taǵamǵa arnalǵan plasık degen sóz.
Markırovkasyna da mán berińiz:
• PS (polıstırol) – tek sýyq taǵamǵa. Ystyqta ý bólýi múmkin.
• PP (polıpropılen) – kez kelgen temperatýrada qaýipsiz.
Osy keńesterdi ustana otyryp, úıde, keńsede nemese tabıǵatta qoldanýǵa arnalǵan eń qaýipsiz ydysty ońaı tańdaı alasyz.