2018 jyly Stambulda qazaqtan shyqqan túńǵysh kásíbı skrıpkashy Álím Almat aqsaqal 101 jasynda ómírden óttí. Taǵdyry toqsan tolǵaqty ańyz adamǵa aqyrettík topyraq túrík jūrtynan būıyrdy. Óz zamanynda Máskeu, Vena jáne Parıjdegí óner ordalarynda oqyǵan, bír kezderí Mūstafa Shoqaıdyń «balasy» atanǵan dıssıdenttíń ǵūmyry qazaqtyń bír ǵasyrlyq tarıhyn ózíne jınaqtaǵandaı edí.
Aqqūmda aunap ósken bala
Álím Almat atanyp júrgen ol kísíníń shyn esímí – Ǵalymjan Ábsalyamov.
1917 jyly Yrǵyzdyń Aqqūmynda dúnıege kelgen. Babasy patsha zamanynda ómír súrgen Almat Tobabergenūly (1805–1895 j.j.) sardar atanyp, bı bolǵan. Ǵalymjan sol sardar Almattyń ekínshí ūly Tóremūrat bolystyń nemeresí.
Óz ákesí Ábdísalam erte qaıtys bolyp, kíshkene kezínde bolys atasynyń tárbıesínde bolǵan. Ǵalymjannyń būralań taǵdyry Sovet bılígí ornap, bı, bolystardy qudalau lebímen bírge bastaldy.
Jetím qalǵan Ǵalymjandy tuǵan aǵasy, qazaqtyń tūńǵysh kásíbı kınooperatry Faızulla Ábsalyamov Tashkentke, naǵashy bop keletín Temírbek Júrgenovke alyp bardy. Temkeń bírínshí kezekte bílím alu kerektígín aıtyp, kím bolǵysy keletínín sūraıdy. Būl matematık ne ınjener bolǵysy keletínín aıtqan. Ol zaman qazaq jerínde matematık daıyndau qıyn kezeń edí, sondyqtan da naǵashysy ózímen bírge Almatyǵa alyp ketíp, Almaty muzyka tehnıkumynyń skrıpka klasyna qūjat tapsyrǵyzady. Tektíníń tūqymy muzyka, ónerden de habary bar edí. Keıín Ekínshí jahan soǵysynda tūtqynǵa túskenínde osy skrıpkanyń arqasynda ómírí Berlın, Parıj, Stambulda jalǵasqan.
Sahnadan maıdanǵa deıín
Ol kez Temírbek Júrgenovtyń Qazaqstan Halyq aǵartu komıssary bop kelíp jatqan kezí bolatyn. Ǵalymjan muzyka tehnıkumyn bítíríp, Máskeu konservatorıyasyna qūjat tapsyryp úlgergen. Oǵan deıín 1936 jyly Qazaqstannyń Máskeudegí mádenı kúnderíne Ahmet Jūbanovtyń jasaqtaǵan orkestrí qūramynda baryp kelgen. Stalınnen bastap bárí tańqalǵan Máskeudegí mádenı dekadadan keıín qazaq zıyalylarynyń basyna qara būlt úıíríldí. 1937-1938 jylǵy zobalań-repressıya bastaldy. Repressıyada Ǵalymjannyń naǵashysy «Temírnarkom» – Temírbek Júrgenov te ūstalyp, atyldy. Ǵalymjannyń basyna qıyn kúnder qaıta oraldy. Tyǵyryqtan shyǵar jol taba almaı, Máskeu konservatorıyasy studentí ózí sūranyp 1939 jyly áskerge kettí. 1941 jyly soǵys oty būrq etíp, áskerı qyzmetí ayaqtalmaǵan Ǵalymjan Brest qorǵanysynan bír-aq shyqty. KSRO astanasyn ekí armıya qorǵap, jauyngerlerdíń negízí qyrylǵan, qalǵandary tūtqynǵa túsken kezeń edí būl. Tek jauyngerlerdíń jankeshtílígímen, áskerdíń bar kúshí shoǵyrlanǵan, úsh jauyngerdíń ekeuí qaza bolǵan maıdan edí ol.
Ǵalymjan da Brest qorǵanysynda qatty jaralanyp, tūtqynǵa túsedí. Osymen onyń Germanıya, Polsha jerleríndegí kontslagerdegí ómírí bastaldy. Būl Alash qaıratkerí, dıssıdent Mūstafa Shoqaıdyń «Túrkístan legıonyn» qūramyn degen jeleumen tūtqyndaǵy azıattarǵa qoldan kelgenshe kómek jasaǵan 1941 jyly bolatyn. Mūstafa Shoqaı bas-ayaǵy úsh aıda 180 myń negízínen mūsylman tūtqynnyń ómíríne arasha bolǵan eken. Solardyń qatarynda bolǵan Ǵalymjan Alash kósemíníń kómegímen jeńíl jūmysqa jíberílgen. Ol da bír ónermen qaıta tabysu múmkíndígí edí. Ókíníshke oraı, Mūstafa Shoqaı 1941 jyly jeltoqsanda auruhanada, jūmbaq jaǵdaıda qaıtys boldy.
Qaıta tabysqan skrıpka
Qaıratkerdíń kómegímen «jeńíl jūmysqa» jíberílgen Ǵalymjan nemís ofıtseríníń úıínde kútushí bop júrdí. Jasyratyny joq, tamaǵy toq, kıímí bútín Ǵalymjannyń kóńílín tek bír nárse bóle berdí. Ol – bólmede tūrǵan fortepıano (pıanıno). Sol aspapty kórgen saıyn oıy san-saqqa sharyqtaıdy, típtí tūtqynda ekenín de ūmytyp kete jazdaıdy. Bír kúní jan-jaǵyna qarap, eshkím joq ekeníne kózí jetíp aspaptyń aldyna otyrdy. Sausaqtary klavıshke tıgende dúnıeníń bárí ūmyt boldy. Kósílíp tūryp nebír klassıkalyq tuyndylardy oınady ǵoı. Tu syrtynan bíreu qarap tūrǵandaı bolyp, būrylsa, ań-tań bop nemís ofıtserí tūr. Azıat tūtqynnyń kásíbı oınauyna ań-tań árıne. Ekeuí de ózíne ózí kelgesín kím, ne, qalaı degen sūraqtar bastalady ǵoı. Ǵalymjan ózíníń kásíbı skrıpkashy ekenín, áskerge Máskeu konservatorıyasynan alynǵanyn aıtady.
Sondan ne kerek, muzykanttyń ómíríne qanyqqan nemís ofıtserí Ǵalymjandy ertíp alyp, Berlın fılarmonıyasyna tapsyrypty. Qandaı kezeń bolsa da íshkí mádenıetín, zıyalylyǵyn joımaıtyn, árbír adamy ónerdí ómírden bıík qoyatyn halyqtar bolatynyn sol kezde túsíndí Ǵalymjan. Būl da bír ómír sabaǵy edí. Sol jyldarda Ǵalymjan Vena konservatorıyasynda dárís aldy. Solaı Ǵalymjan Ábsalyamov skrıpkamen qaıta tabysqan kezeń boldy.
«Mūstafanyń jıení»
Soǵys bítkende, ózín Sovet Odaǵynda esh jaqsylyq kútíp tūrmaǵanyn sezgen Ǵalymjan qalaı bolǵanda da Parıjdegí Mūstafa Shoqaıdyń jesírí Marıya Shoqaıdyń mekenjaıyn tapqysy keldí. Tūtqynda bírge bolǵandardyń bírí Qarys Qanatbaevtan adrestí alyp, Parıjge hat jazdy. Marıya Shoqaıdan jauap alyp, ol kísí Parıjge shaqyrady. Marıya Shoqaı Ǵalymjandy Mūstafanyń tuǵan bauyryndaı qabyldap, bylaıǵy jūrtqa «Mūstafanyń jıení» dep tanystyryp, resmı qūjattaryn jóndep, Frantsıyadaǵy Rahmanınov konservatorıyasyna oquǵa túsuge kómektesedí. Ol jaıynda Marıya Shoqaı estelígínde bylaı dep jazypty: «...1947 jyly Germanıyadan Mūstafanyń qandasy, skrıpkashy Ǵalymjan keldí. Ol skrıpkada sheber oınaıtyn. Oǵan konservatorıya bítírgení jónínde qūjat kerek bolatyn. Men ony Parıjdegí Rahmanınov konservatorıyasyna jazdym...».
Úsh-tórt jyl Parıjde Marıya «anasymen» tūrǵan Ǵalymjan Marıya Shoqaıdyń batasymen 1950 jyly Túrkıyaǵa qonys audardy. Sońyna túsetínderden qoryqqan Ǵalymjan tegín Alım (Álím) Almat dep ózgerttí. Stambulda tatar qyzy Itılmen (Edíl) bas qosty. Marıya Shoqaımen baılanysyn úzbeı, ol kísí ómírden ótkenge deıín hat jazysyp tūrdy. Marıya «anasy» ár hatyn «Qymbatty meníń balalarym...» dep bastaıtyn. Marıya Shoqaı ómíríníń sońy jaqyndaǵanda Álím Almatqa Mūstafa Shoqaıdyń bíraz dúnıesín (jazu mashınkasyn, bíraz arhıvín) elden alyp ketken tuǵan jerdíń topyraǵyn tabystaǵan. Mysaly, qazírgí qoldanysta júrgen Abylaı han suretí Shoqaıdyń arhıvínen shyqqan. Álím Almat bolsa Shoqaı mūralaryn jetpísínshí jyldary Sovet Odaǵynan barǵan delegatsıyanyń íshínen qazaqtardy tauyp, solarǵa tabystaǵan.
Beıbít ómír bastauy
Otbasyn qūrǵan Álím Almattyń beıbít ómírí sol 1950 jyldardan bastaldy. Úsh konservatorıyada dárís alǵan skrıpashy eńbek jolyn Stambul orkestrínde skrıpach-muzykant bop jalǵastyrdy. Eldíń aıtuynsha klassıkalyq muzykanyń myqty oryndaushysy bolypty. Qalaı bolǵanda da talaı ólímnen alyp qalǵan sol skrıpka ǵoı. Zeınetke shyqqansha, 25 jyl sol jerde eńbek ettí. Edíl ekeuí ūldy bop, oǵan Tóre dep at qoıdy. Nemeresín Mūrat dep atap, babasy Tóremūrat bolystyń esímín jańǵyrtty.
Sovet zamanynda qazaqtan shyqqan tūńǵysh kásíbı skrıpkashyny elge qaıtaru sharalary da jasalǵan. Ondaı jūmyspen kím aınalysatyny belgílí. Típtí, alpysynshy jyldary tuǵan aǵasy, operator-rejısser Faızulla Ábsalyamovty Túrkıyaǵa jíbergen. Bíraq bauyrymen tabysqan Álím Almat báríbír kelmedí. 1970 jyldarda shetelge sovet delegatsıyasyn bastap barǵan akademık Saıyn Balmūqanov Álím Almatqa Qazaq SSR bírínshí hatshysy Qonaevtyń sálemdemesín jetkízedí. Onda Dımash Ahmetūly «Elge oralsyn. Endí qorqatyn eshnárse joq» degen eken. Bíraq, Stambul fılarmonıyasynyń skrıpkashysy Álím Almat elge oralmady.
Dese de, elden 1939 jyly ketken skrıpkashy tuǵan topyraqqa oralmady. Tek 1992 jyly Táuelsízdík alǵan Qazaqstanǵa, Dúnıe júzí qazaqtarynyń qūryltaıyna kelgení bar. Sol kelgenínde qazaqtan shyqqan tūńǵysh skrıpkashy sanalatyn Áıtkesh Tolǵambaevpen kezdestí. Elu jyldan astam uaqyttan keıín. Sonau otyzynshy jyldary Ǵalymjan muzyka tehnıkumyn sońǵy kursynda júrgende Áıtkesh kelíp oquǵa túsken eken. Ekeuí de soǵysta bolyp, ekeuí de tūtqynǵa túsken. Ǵalymjan elge oralmaı batysta qalsa, Áıtkesh elge oralyp, «Otanyn satqan» dep qaıta sottalyp ketíptí.
Sol 1992 jyly kelgende tuǵan topyraq Yrǵyzda boldy. Tírí qalǵan tuystarymen kezdestí, elu jyldan asqan uaqytta. Almat babasynyń basyna baryp, Qūran baǵyshtady. Ata-babalarynyń jatqan jerín aralady... Bíraq onan keıín Otanǵa at basyn būrmady. Onyń sebebí ózíne ǵana ayan.
Eldegí tuystar sońǵy 15–20 jylda Stambulda tūratyn aqsaqalmen baılanys ornatqan, baryp-kelíp tūrdy. Aǵaıyndar baryp, 100 jyldyǵyn atap óttí. Talaıly taǵdyr ıesíníń ómíríne qyzyqqan jurnalıster, tarıhshylar da aqsaqalǵa at basyn būryp tūrdy.
Elden barǵan jurnalısterdíń «Qazaqstanda tūńǵysh skrıpkashy dep Áıtkesh Tolǵambaev sanalady, būǵan ne deısíz?» degen saualǵa toqsanǵa tayaǵan Álím Almat bylaı dep jauap beríptí: «Ol dūrys. Menen 4-5 jas kíshí Áıtkesh ekeumízdíń taǵdyrymyz ūqsas. Ekeumíz de muzyka tehnıkumyn skrıpka klasyn bítírdík. Ekeumíz de soǵysqa qatysyp, tūtqynda boldyq. Bíraq soǵystan keıín ekeumízdí ekí jol kútíp tūr edí. Men osynda qaldym, ol Otanyna oraldy. Ol jaqta ony taǵy da túrme, taǵy da qıyndyq kútíp tūrdy. Dese de, ol jaqsy kúnderden úmítín úzbeı, eldíń táuelsízdígín kórdí. Sol sebeptí, onyń esímí tūńǵysh skrıpkashy bolyp ataluy jón». Būl naǵyz óner ıesí, taǵdyrly jannyń sózí edí.
Álím Almat (Ǵalymjan Ábsalyamav) 1918 jyly Stambulda 101 jasynda ómírden ozdy. Ǵasyrdan asqan ómírínde bír adam balasy kóretínníń barlyǵyn kórdí. Onyń ómírí jaqsy ma, jaman ba oǵan uaqyt tóreshí.