2018 jyly Stambýlda qazaqtan shyqqan túńǵysh kásibı skrıpkashy Álim Almat aqsaqal 101 jasynda ómirden ótti. Taǵdyry toqsan tolǵaqty ańyz adamǵa aqyrettik topyraq túrik jurtynan buıyrdy. Óz zamanynda Máskeý, Vena jáne Parıjdegi óner ordalarynda oqyǵan, bir kezderi Mustafa Shoqaıdyń «balasy» atanǵan dıssıdenttiń ǵumyry qazaqtyń bir ǵasyrlyq tarıhyn ózine jınaqtaǵandaı edi.
Aqqumda aýnap ósken bala
Álim Almat atanyp júrgen ol kisiniń shyn esimi – Ǵalymjan Ábsalámov.
1917 jyly Yrǵyzdyń Aqqumynda dúnıege kelgen. Babasy patsha zamanynda ómir súrgen Almat Tobabergenuly (1805–1895 j.j.) sardar atanyp, bı bolǵan. Ǵalymjan sol sardar Almattyń ekinshi uly Tóremurat bolystyń nemeresi.
Óz ákesi Ábdisalam erte qaıtys bolyp, kishkene kezinde bolys atasynyń tárbıesinde bolǵan. Ǵalymjannyń buralań taǵdyry Sovet bıligi ornap, bı, bolystardy qýdalaý lebimen birge bastaldy.
Jetim qalǵan Ǵalymjandy týǵan aǵasy, qazaqtyń tuńǵysh kásibı kınooperatry Faızýlla Ábsalámov Tashkentke, naǵashy bop keletin Temirbek Júrgenovke alyp bardy. Temkeń birinshi kezekte bilim alý kerektigin aıtyp, kim bolǵysy keletinin suraıdy. Bul matematık ne ınjener bolǵysy keletinin aıtqan. Ol zaman qazaq jerinde matematık daıyndaý qıyn kezeń edi, sondyqtan da naǵashysy ózimen birge Almatyǵa alyp ketip, Almaty mýzyka tehnıkýmynyń skrıpka klasyna qujat tapsyrǵyzady. Tektiniń tuqymy mýzyka, ónerden de habary bar edi. Keıin Ekinshi jahan soǵysynda tutqynǵa túskeninde osy skrıpkanyń arqasynda ómiri Berlın, Parıj, Stambýlda jalǵasqan.
Sahnadan maıdanǵa deıin
Ol kez Temirbek Júrgenovtyń Qazaqstan Halyq aǵartý komısary bop kelip jatqan kezi bolatyn. Ǵalymjan mýzyka tehnıkýmyn bitirip, Máskeý konservatorıasyna qujat tapsyryp úlgergen. Oǵan deıin 1936 jyly Qazaqstannyń Máskeýdegi mádenı kúnderine Ahmet Jubanovtyń jasaqtaǵan orkestri quramynda baryp kelgen. Stalınnen bastap bári tańqalǵan Máskeýdegi mádenı dekadadan keıin qazaq zıalylarynyń basyna qara bult úıirildi. 1937-1938 jylǵy zobalań-repressıa bastaldy. Repressıada Ǵalymjannyń naǵashysy «Temirnarkom» – Temirbek Júrgenov te ustalyp, atyldy. Ǵalymjannyń basyna qıyn kúnder qaıta oraldy. Tyǵyryqtan shyǵar jol taba almaı, Máskeý konservatorıasy stýdenti ózi suranyp 1939 jyly áskerge ketti. 1941 jyly soǵys oty burq etip, áskerı qyzmeti aıaqtalmaǵan Ǵalymjan Brest qorǵanysynan bir-aq shyqty. KSRO astanasyn eki armıa qorǵap, jaýyngerlerdiń negizi qyrylǵan, qalǵandary tutqynǵa túsken kezeń edi bul. Tek jaýyngerlerdiń jankeshtiligimen, áskerdiń bar kúshi shoǵyrlanǵan, úsh jaýyngerdiń ekeýi qaza bolǵan maıdan edi ol.
Ǵalymjan da Brest qorǵanysynda qatty jaralanyp, tutqynǵa túsedi. Osymen onyń Germanıa, Polsha jerlerindegi konslagerdegi ómiri bastaldy. Bul Alash qaıratkeri, dıssıdent Mustafa Shoqaıdyń «Túrkistan legıonyn» quramyn degen jeleýmen tutqyndaǵy azıattarǵa qoldan kelgenshe kómek jasaǵan 1941 jyly bolatyn. Mustafa Shoqaı bas-aıaǵy úsh aıda 180 myń negizinen musylman tutqynnyń ómirine arasha bolǵan eken. Solardyń qatarynda bolǵan Ǵalymjan Alash kóseminiń kómegimen jeńil jumysqa jiberilgen. Ol da bir ónermen qaıta tabysý múmkindigi edi. Ókinishke oraı, Mustafa Shoqaı 1941 jyly jeltoqsanda aýrýhanada, jumbaq jaǵdaıda qaıtys boldy.
Qaıta tabysqan skrıpka
Qaıratkerdiń kómegimen «jeńil jumysqa» jiberilgen Ǵalymjan nemis ofıseriniń úıinde kútýshi bop júrdi. Jasyratyny joq, tamaǵy toq, kıimi bútin Ǵalymjannyń kóńilin tek bir nárse bóle berdi. Ol – bólmede turǵan fortepıano (pıanıno). Sol aspapty kórgen saıyn oıy san-saqqa sharyqtaıdy, tipti tutqynda ekenin de umytyp kete jazdaıdy. Bir kúni jan-jaǵyna qarap, eshkim joq ekenine kózi jetip aspaptyń aldyna otyrdy. Saýsaqtary klavıshke tıgende dúnıeniń bári umyt boldy. Kósilip turyp nebir klasıkalyq týyndylardy oınady ǵoı. Tý syrtynan bireý qarap turǵandaı bolyp, burylsa, ań-tań bop nemis ofıseri tur. Azıat tutqynnyń kásibı oınaýyna ań-tań árıne. Ekeýi de ózine ózi kelgesin kim, ne, qalaı degen suraqtar bastalady ǵoı. Ǵalymjan óziniń kásibı skrıpkashy ekenin, áskerge Máskeý konservatorıasynan alynǵanyn aıtady.
Sondan ne kerek, mýzykanttyń ómirine qanyqqan nemis ofıseri Ǵalymjandy ertip alyp, Berlın fılarmonıasyna tapsyrypty. Qandaı kezeń bolsa da ishki mádenıetin, zıalylyǵyn joımaıtyn, árbir adamy ónerdi ómirden bıik qoıatyn halyqtar bolatynyn sol kezde túsindi Ǵalymjan. Bul da bir ómir sabaǵy edi. Sol jyldarda Ǵalymjan Vena konservatorıasynda dáris aldy. Solaı Ǵalymjan Ábsalámov skrıpkamen qaıta tabysqan kezeń boldy.
«Mustafanyń jıeni»
Soǵys bitkende, ózin Sovet Odaǵynda esh jaqsylyq kútip turmaǵanyn sezgen Ǵalymjan qalaı bolǵanda da Parıjdegi Mustafa Shoqaıdyń jesiri Marıa Shoqaıdyń mekenjaıyn tapqysy keldi. Tutqynda birge bolǵandardyń biri Qarys Qanatbaevtan adresti alyp, Parıjge hat jazdy. Marıa Shoqaıdan jaýap alyp, ol kisi Parıjge shaqyrady. Marıa Shoqaı Ǵalymjandy Mustafanyń týǵan baýyryndaı qabyldap, bylaıǵy jurtqa «Mustafanyń jıeni» dep tanystyryp, resmı qujattaryn jóndep, Fransıadaǵy Rahmanınov konservatorıasyna oqýǵa túsýge kómektesedi. Ol jaıynda Marıa Shoqaı esteliginde bylaı dep jazypty: «...1947 jyly Germanıadan Mustafanyń qandasy, skrıpkashy Ǵalymjan keldi. Ol skrıpkada sheber oınaıtyn. Oǵan konservatorıa bitirgeni jóninde qujat kerek bolatyn. Men ony Parıjdegi Rahmanınov konservatorıasyna jazdym...».
Úsh-tórt jyl Parıjde Marıa «anasymen» turǵan Ǵalymjan Marıa Shoqaıdyń batasymen 1950 jyly Túrkıaǵa qonys aýdardy. Sońyna túsetinderden qoryqqan Ǵalymjan tegin Alım (Álim) Almat dep ózgertti. Stambýlda tatar qyzy Itılmen (Edil) bas qosty. Marıa Shoqaımen baılanysyn úzbeı, ol kisi ómirden ótkenge deıin hat jazysyp turdy. Marıa «anasy» ár hatyn «Qymbatty meniń balalarym...» dep bastaıtyn. Marıa Shoqaı ómiriniń sońy jaqyndaǵanda Álim Almatqa Mustafa Shoqaıdyń biraz dúnıesin (jazý mashınkasyn, biraz arhıvin) elden alyp ketken týǵan jerdiń topyraǵyn tabystaǵan. Mysaly, qazirgi qoldanysta júrgen Abylaı han sýreti Shoqaıdyń arhıvinen shyqqan. Álim Almat bolsa Shoqaı muralaryn jetpisinshi jyldary Sovet Odaǵynan barǵan delegasıanyń ishinen qazaqtardy taýyp, solarǵa tabystaǵan.
Beıbit ómir bastaýy
Otbasyn qurǵan Álim Almattyń beıbit ómiri sol 1950 jyldardan bastaldy. Úsh konservatorıada dáris alǵan skrıpashy eńbek jolyn Stambýl orkestrinde skrıpach-mýzykant bop jalǵastyrdy. Eldiń aıtýynsha klasıkalyq mýzykanyń myqty oryndaýshysy bolypty. Qalaı bolǵanda da talaı ólimnen alyp qalǵan sol skrıpka ǵoı. Zeınetke shyqqansha, 25 jyl sol jerde eńbek etti. Edil ekeýi uldy bop, oǵan Tóre dep at qoıdy. Nemeresin Murat dep atap, babasy Tóremurat bolystyń esimin jańǵyrtty.
Sovet zamanynda qazaqtan shyqqan tuńǵysh kásibı skrıpkashyny elge qaıtarý sharalary da jasalǵan. Ondaı jumyspen kim aınalysatyny belgili. Tipti, alpysynshy jyldary týǵan aǵasy, operator-rejısser Faızýlla Ábsalámovty Túrkıaǵa jibergen. Biraq baýyrymen tabysqan Álim Almat báribir kelmedi. 1970 jyldarda shetelge sovet delegasıasyn bastap barǵan akademık Saıyn Balmuqanov Álim Almatqa Qazaq SSR birinshi hatshysy Qonaevtyń sálemdemesin jetkizedi. Onda Dımash Ahmetuly «Elge oralsyn. Endi qorqatyn eshnárse joq» degen eken. Biraq, Stambýl fılarmonıasynyń skrıpkashysy Álim Almat elge oralmady.
Dese de, elden 1939 jyly ketken skrıpkashy týǵan topyraqqa oralmady. Tek 1992 jyly Táýelsizdik alǵan Qazaqstanǵa, Dúnıe júzi qazaqtarynyń quryltaıyna kelgeni bar. Sol kelgeninde qazaqtan shyqqan tuńǵysh skrıpkashy sanalatyn Áıtkesh Tolǵambaevpen kezdesti. Elý jyldan astam ýaqyttan keıin. Sonaý otyzynshy jyldary Ǵalymjan mýzyka tehnıkýmyn sońǵy kýrsynda júrgende Áıtkesh kelip oqýǵa túsken eken. Ekeýi de soǵysta bolyp, ekeýi de tutqynǵa túsken. Ǵalymjan elge oralmaı batysta qalsa, Áıtkesh elge oralyp, «Otanyn satqan» dep qaıta sottalyp ketipti.
Sol 1992 jyly kelgende týǵan topyraq Yrǵyzda boldy. Tiri qalǵan týystarymen kezdesti, elý jyldan asqan ýaqytta. Almat babasynyń basyna baryp, Quran baǵyshtady. Ata-babalarynyń jatqan jerin aralady... Biraq onan keıin Otanǵa at basyn burmady. Onyń sebebi ózine ǵana aıan.
Eldegi týystar sońǵy 15–20 jylda Stambýlda turatyn aqsaqalmen baılanys ornatqan, baryp-kelip turdy. Aǵaıyndar baryp, 100 jyldyǵyn atap ótti. Talaıly taǵdyr ıesiniń ómirine qyzyqqan jýrnalıser, tarıhshylar da aqsaqalǵa at basyn buryp turdy.
Elden barǵan jýrnalıserdiń «Qazaqstanda tuńǵysh skrıpkashy dep Áıtkesh Tolǵambaev sanalady, buǵan ne deısiz?» degen saýalǵa toqsanǵa taıaǵan Álim Almat bylaı dep jaýap beripti: «Ol durys. Menen 4-5 jas kishi Áıtkesh ekeýmizdiń taǵdyrymyz uqsas. Ekeýmiz de mýzyka tehnıkýmyn skrıpka klasyn bitirdik. Ekeýmiz de soǵysqa qatysyp, tutqynda boldyq. Biraq soǵystan keıin ekeýmizdi eki jol kútip tur edi. Men osynda qaldym, ol Otanyna oraldy. Ol jaqta ony taǵy da túrme, taǵy da qıyndyq kútip turdy. Dese de, ol jaqsy kúnderden úmitin úzbeı, eldiń táýelsizdigin kórdi. Sol sebepti, onyń esimi tuńǵysh skrıpkashy bolyp atalýy jón». Bul naǵyz óner ıesi, taǵdyrly jannyń sózi edi.
Álim Almat (Ǵalymjan Ábsalámav) 1918 jyly Stambýlda 101 jasynda ómirden ozdy. Ǵasyrdan asqan ómirinde bir adam balasy kóretinniń barlyǵyn kórdi. Onyń ómiri jaqsy ma, jaman ba oǵan ýaqyt tóreshi.