Qasym-Jomart Toqaev 2026 jylǵy 15 nauryzda Qazaqstannyń jańa Konstıtutsıyasyn qabyldau jónínde respublıkalyq referendum ótkízu turaly Jarlyqqa qol qoıdy. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ūlttyq unıversıtetí zań fakultetíníń memleket jáne qūqyq teorıyasy men tarıhy, konstıtutsıyalyq jáne ákímshílík qūqyq kafedrasynyń professory, zań ǵylymdarynyń doktory Alua Ibraeva Aldaǵy dauys berudíń mańyzy men Negízgí zań jobasyndaǵy osy basty jańalyqtar turaly bayandady.
Sarapshynyń aıtuynsha, referendum –halyqtyń píkírín bíludíń demokratıyalyq joly. Táuelsíz Qazaqstannyń tarıhynda konstıtutsıyalyq mańyzy bar máseleler boıynsha azamattardyń oı-píkírín bílu úshín osymen besínshí ret júgíníp otyr. Būǵan deıín referendumdar 1995 jyly (Tūńǵysh Prezıdenttíń ókílettígín ūzartu men qoldanystaǵy Konstıtutsıyany qabyldau), 2022 jyly (Konstıtutsıyaǵa ózgerís pen tolyqtyru engízu), sondaı-aq 2024 jyly atom elektr stantsıyasyn salu boıynsha ótken bolatyn.
— Referendum – ár azamattyń el bolashaǵyna yqpal ete alatyn múmkíndígí. Ár dauystyń mańyzy zor, — dep atap óttí Ibraeva.
Ǵylymı qauymdastyqtyń qatysuy
Professor jańa Konstıtutsıya jobasy úlken jūmystyń arqasynda dúnıege kelgeníne toqtaldy. On myńnan astam azamat ūsynys pen eskertuín joldaǵan oǵan. Qūjatty ázírleuge ál-Farabı atyndaǵy QazŪU-dyń jetekshí ǵalymdary da qatysyp, olardyń ıdeyasy joba mátínínde kórínís tapty.
Atap aıtqanda, Konstıtutsıya preambulasyn kúsheıtu men qazaq memlekettílígíníń tarıhı sabaqtastyǵyn bekítu jóníndegí ūsynystardy būryn Ǵ.S. Saparǵalıev atyndaǵy Memleket jáne qūqyq ınstıtuty dırektory, PhD doktory Aron Sálímgereı de aıtqan bolatyn. Onyń píkírínshe, Negízgí zańda qazaq memlekettílígíníń kópǵasyrlyq tarıhyn bekítu ūlttyq qauípsízdíktí nyǵaıtudyń mańyzdy faktory bolyp otyr.
Preambuladaǵy jańashyldyq pen memlekettílíktí nyǵaıtu
Sarapshy Konstıtutsıya jobasynyń jańartylǵan preambulasyna erekshe toqtaldy. Qūjatta «bírtūtas Qazaqstan halqy» ūǵymy, Ūly Dalanyń myńjyldyq tarıhynyń sabaqtastyǵy, memlekettíń unıtarlyq sıpaty, shekaranyń myzǵymastyǵy men aumaqtyq tūtastyq bekítíledí. Sonymen qatar «Ádílettí Qazaqstan» ıdeyasy men «Zań jáne Tártíp» qaǵıdaty kórínís tapqan.
Professordyń píkírínshe, dál osy preambula memlekettíń damuynyń ıdeologıyalyq jáne qūndylyqtyq baǵytyn aıqyndaıdy, onda adam qūqyqtary men bostandyqtarynyń múltíksíz saqtaluy qamtamasyz etíletín qūqyqtyq memleketke ūmtylys atap kórsetíledí.
Dástúrlí qūndylyqtardy qorǵau men adam kapıtalyn damytu
Konstıtutsıya jobasynda adam kapıtalyn, ǵylymdy, bílím beru men ınnovatsıyany damytu memlekettík sayasattyń strategıyalyq baǵyttary retínde aıqyndalǵan. Neke men otbasyn qorǵau normalaryna erekshe mán berílgen. Neke er men áıeldíń teń qūqyqty, eríktí odaǵy retínde jáne memlekette tírkelgen túrde bekítíledí.
Sondaı-aq preambulada alǵash ret tabıǵatqa ūqypty qarau qaǵıdaty men barlyq elmen beıbít qarym-qatynas jasap, dostyqqa ūmtylys bekítíledí.
Memlekettíń zaıyrly sıpaty men adam qūqyqtarynyń kepíldíkterí
Ózgerísterdíń jeke bír bólígí dín men bílím beru mártebesíne qatysty. 7-bapta dínníń memleketten bólíngení atap kórsetíledí, dínı ūıymdardyń qyzmetí zańǵa sáıkes júzege asyp, konstıtutsıyalyq qūrylysty, ūlttyq qauípsízdík pen qoǵamdyq tártíptí qorǵau maqsatynda shekteluí múmkín ekení kórsetílgen.
33-bapta bílím beru ūıymdaryndaǵy oqytu men tárbıeníń zaıyrly sıpaty bekítíledí. 22-bapta alǵash ret adamnyń ózíníń ūlttyq tıesílígín aıqyndau, kórsetu nemese kórsetpeu qūqyǵy bekítíledí.
Adam qūqyqtarynyń mańyzdy kepíldíkterí jobanyń ózge baptarynda da qamtylǵan. Atap aıtqanda, 18-bapta qūqyq qorǵau organdarynyń ūstalǵan adamǵa onyń qūqyqtary men ūstalu negízderín túsíndíru míndetí ( «Mıranda qaǵıdasy») bekítíledí. 19-bap kínásízdík prezumptsıyasyn, bír qūqyq būzushylyq úshín qaıta jauapqa tartuǵa tyıymdy jáne ózíne jáne jaqyn tuystaryna qarsy kuálík bermeu qūqyǵyn bekítedí.
20-bap jeke ómírge qol sūqpaushylyqty, derbes derekterdí qorǵaudy, hat almasu, bank salymdary men telefon sóılesuleríníń qūpıyasyn, sonyń íshínde tsıfrlyq tehnologıyalardy paıdalanu arqyly da qorǵaudy kepíldeıdí.
Memlekettíń áleumettík baǵyty
Memlekettíń áleumettík sıpaty Konstıtutsıya jobasynyń 27-babynda kórínís tapqan. Onda eńbek etuge, kásíptí erkín tańdauǵa, qauípsíz eńbek jaǵdaılary men áleumettík qorǵauǵa qūqyq bekítíledí. 14-bapta qūqyqtar men bostandyqtardy júzege asyru basqa adamdardyń qūqyqtaryn būzbauy jáne konstıtutsıyalyq qūrylystyń negízíne nūqsan keltírmeuí tıís ekení aıtylǵan.
Professor Ibraevanyń píkírínshe, jańa Konstıtutsıya jobasy Qazaqstannyń kúshtí, ádílettí jáne áleumettík memleket retínde odan árí damuyna berík qūqyqtyq negíz qalyptastyrady.
— Qazaqstan azamattary referendumǵa sanaly túrde qatysyp, jańa Konstıtutsıyany qoldaıdy dep senemín, — dep túıíndedí sózín sarapshy.
