Tergeýlik jýrnalısıka qoǵam úshin ózekti taqyryptardy zerttep, suryptalǵan ári dáleldi materıaldardy usynady. Qazaqstanda tergeýlik jýrnalısıka ýnıversıtet qabyrǵasynda oqytylyp, birqatar baspasóz agenttikteri bul baǵytta zertteý jumystaryn júrgizip keledi. Sońǵy jyldary atalǵan salanyń qarqyn ala bastaýy medıakeńistiktegi oń úrdisterdiń biri retinde baǵalanady. Bul jumystar arqyly otandyq medıaǵa jańa serpin berilip otyr.
Tergeýlik jýrnalısıkanyń tolyqqandy damýyna áser etetin birneshe faktor bar, olardyń negizgileri – zańnama, quqyqtyq shekteýler, senzýra jáne etıkalyq standarttar. Qazirgi ýaqytqa deıin zańnama, senzýra men shekteýler máselesi baspasóz betterinde de, áleýmettik jelilerde de jıi qozǵalyp keledi. Etıkalyq standarttardy saqtaý máselesi salystyrmaly túrde kóleńkede qalyp otyr. Halyqaralyq standarttar men ádebıetter bar bolǵanymen, olar jergilikti jaǵdaıdy tolyq qamtymaıdy, sebebi bul eńbekterde Qazaqstandaǵy tergeýlik jýrnalısıkanyń naqty máseleleri jan-jaqty taldanbaıdy.
Sondyqtan qazirgi Qazaqstandaǵy tergeýlik jýrnalısıkada etıkalyq standarttardyń saqtalý deńgeıi ózekti másele retinde qarastyrylýy tıis. Etıkalyq standarttar jazý barysynda da, aqparatty aýyzsha jetkizý kezinde de jýrnalısi saýattylyqqa, kásibılikke jáne jeke shekarany saqtaýǵa jeteleıdi. Tergeýlik jýrnalısıkada etıkalyq standarttar quqyqtyq jáne moraldyq qaǵıdattarǵa negizdeledi, olar jýrnalısıkadaǵy obektıvtilik ustanymynyń ornyn aıqyndaıdy. Etıkalyq standarttardy jýrnalısıka salasynyń negizgi qundylyqtarynyń biri dep ataýǵa bolady. Bul jerde tek obektıvtilik qana emes, dáldik, adaldyq pen ashyqtyq, qupıalylyqty saqtaý, quqyqtyq jáne moraldyq jaýapkershilik prınsıpteri de qamtylady. Munyń barlyǵy tergeýlik jýrnalısıkadaǵy zertteýlerdiń salmaǵyn arttyrady. Etıka standarttary týraly túsinik medıa salasyndaǵy árbir qyzmetkerde qalyptasýy qajet, bul talap tek jýrnalıserge ǵana qatysty emes. Tergeýlik jýrnalısıkadaǵy etıkalyq standarttardy saqtaý máselesine keler bolsaq, zertteý materıaldaryn usynatyn baspasóz quraldary agenttik, saıt, radıo nemese gazet formatynda jumys isteı alady. Bul materıaldardy daıyndaıtyn – jýrnalıser, al etıkalyq standarttardy saqtaý olardyń tikeleı kásibı mindeti bolyp sanalady. Zań júzinde senzýraǵa tyıym salynǵanymen, etıkalyq standarttar talap etetin ashyqtyq pen aqparatty burmalamaý qaǵıdattary is júzinde tolyq saqtala bermeıdi jáne kóp jaǵdaıda formaldy sıpatta qalyp qoıady. Qysym men zańnamalyq qarama-qaıshylyqtar, ashyqtyq prınsıpiniń saqtalmaýy, resýrstardyń jetispeýshiligi jáne faktini zertteý mádenıetiniń álsizdigi sıaqty kedergiler tergeýlik jýrnalısıkanyń damýyn tejeıdi. Jýrnalıs tolyqqandy tergeýdi tek faktini jan-jaqty zertteý arqyly ǵana usyna alady, alaıda keıbir materıaldarda zańdyq termınologıanyń durys qoldanylmaýy baıqalady, mysaly «kúdikti» uǵymynyń ornyna «qylmysker» sóziniń qoldanylýy kásibı jáne etıkalyq qatelik bolyp sanalady. Bul jýrnalıser arasynda bazalyq quqyqtyq bilimniń jetkiliksizdigin kórsetedi.
Tergeýlik jýrnalısıkadaǵy saýattylyqty arttyrý úshin joǵary oqý oryndarynda jýrnalıs mamandaryn daıarlaý sapasyn kúsheıtý qajet, jýrnalısıka mamandyǵyna tergeýlik jýrnalısıka pánin engizý mańyzdy qadamdardyń biri bolyp tabylady. Atalǵan máselelerdi júıeli túrde sheshý arqyly tergeýlik jýrnalısıkadaǵy etıkalyq standarttardyń saqtalýyn qalypqa keltirýge bolady. Bazalyq alǵysharttardy usyný jáne olardy júzege asyrý bılik qurylymdarynyń quzyretinde bolsa da, etıkalyq standarttardy saqtaý tergeýlik jýrnalısıkanyń basty aspektisi ári jýrnalısıka salasynyń irgeli qundylyǵy bolyp qala beredi. Etıkalyq standarttardyń saqtalmaýy bolashaq jýrnalıserdiń kásibı damýyna keri áser etedi, bul faktorlar jumys barysynda eleýli kedergiler týǵyzyp, sapaly jýrnalısıkanyń qalyptasýyn tejeıdi. Ashyqtyq pen shyndyqqa negizdelgen, faktilerdi burmalamaıtyn, tergeýleri ashyq, medıasy saýatty ári kásibı standarttarǵa saı qoǵam ǵana naǵyz jýrnalısik jaýapkershilikti qamtamasyz ete alady.
Damýshy Qazaqstannyń jýrnalıseri myna qoǵamdy izdenis tapqysy keledi, senzýrasyz, talqyǵa ashyq, zańdar belgili bir sumdyq oqıǵa negizinde kúshke enbeıtin (Saltanat mysalynda), jýrnalısıkany oqytý júıesi qazirgi transformasıaǵa saı ózgergen, medısaýatty, sonymen qatar Azattyq pen Factcheck platformalary sıaqty zertteý quraldaryn tıimdi paıdalana biletin qoǵamda. Jýrnalısıka kásibı deńgeıge kóterilip, standartqa saı damıdy, jańa medıa platformalardaǵy faktchekıng jobalary men ýnıversıtettegi zertteý kýrstary jýrnalıserdi izdenýge úıretedi, jergilikti zertteý agenttikteriniń ashyq derekterin paıdalaný kásibı etıka men saýattylyqty nyǵaıtady.
Kásibılikke umtylý, saýattylyqty arttyrý jáne taza aqparatqa negizdelgen damyǵan qoǵam qurý – tergeýlik jýrnalısıkanyń basty maqsaty bolýy tıis.