Qazaqstanda su resurstaryn basqarudyń jańa kezeńí bastaluy múmkín. Almatyda ótken halyqaralyq kezdesu barysynda su qauípsízdígín qamtamasyz etuge arnalǵan DeepBAS atty jasandy ıntellekt negízíndegí ıntegratsıyalanǵan júıe tanystyryldy. Joba su tapshylyǵyn boljauǵa, tasqyn men qūrǵaqshylyq qaupín aldyn ala anyqtauǵa jáne su qoryn tıímdí bóluge múmkíndík beredí, – dep habarlaıdy aqshamnews.kz tílshísí.
Jıyn 8 sáuírde Qazaqstan Respublıkasy Prezıdentíníń janyndaǵy Ūlttyq ǵylym akademıyasynda óttí. Oǵan Qytaı Ǵylym akademıyasy, Chjetszyan tehnologıyalyq unıversıtetí, qazaqstandyq jáne qytaılyq ǵalymdar, sondaı-aq salalyq mekemelerdíń ókílderí qatysty.
Qazaqstan úshín su máselesí jyl ótken saıyn ótkírleníp keledí. Mamandardyń aıtuynsha, eldegí su resurstarynyń 44,3 paıyzy transshekaralyq, yaǵnı kórshí memleketterge táueldí. Al alynǵan sudyń tek 42 paıyzy ǵana sońǵy tūtynushyǵa jetedí, qalǵany jol-jónekeı ysyrap bolady. Būǵan qosa, 13 myń shaqyrymnan astam suaru arnalarynyń edáuír bólígí tolyq tsıfrlyq baqylauǵa alynbaǵan.
Ūlttyq ǵylym akademıyasynyń prezıdentí Aqylbek Kúríshbaevtyń aıtuynsha, másele tek su tapshylyǵynda emes. Negízgí túıtkíl – su turaly naqty árí senímdí derektíń azdyǵynda.
"Búgínde su resurstaryn basqaru júıesí álí de bytyrańqy kúıde. Baǵalaular kóbíne eskírgen zertteulerge súıenedí. Būl bízde tek su tapshylyǵy ǵana emes, su turaly senímdí bílímníń de jetíspeıtínín kórsetedí", – dedí ol.
Sarapshylardyń málímetínshe, Tyan-Shan aımaǵyndaǵy mūzdyqtardyń 50 paıyzǵa deıíngí bólígí joıylǵan. Būl aldaǵy onjyldyqtarda su qorynyń kúrt azayuyna áser etuí múmkín. Klımattyń ózgeruí, mūzdyqtardyń shegínuí, qūrǵaqshylyq pen tasqyndardyń jıíleuí de jaǵdaıdy ushyqtyryp otyr.
Osyǵan baılanysty ūsynylǵan DeepBAS (Deep Basin Spatiotemporal AI) jobasy su sharuashylyǵyn basqarudaǵy eskí tásílden jańa tsıfrlyq modelge kóshudí kózdeıdí. Júıeníń basty erekshelígí – ūlttyq su júıesíníń “tsıfrlyq egízín” qūru. Yaǵnı, naqty derekter men jasandy ıntellekt kómegí arqyly eldegí su aınalymyn modeldeıtín bírtūtas ıntellektualdy platforma jasalady.
Būl júıe:
- qūrǵaqshylyq pen tasqyn stsenarıılerín boljauǵa,
- su aǵyndary men su qoryn aldyn ala esepteuge,
- su resurstaryn tıímdí bóluge,
- suaru júıeleríníń jūmysyn ońtaılandyruǵa múmkíndík beredí.
Jıynda DeepBAS-pen qatar SHANG SHAN (Tuduo) jáne SIGMA platformalary da tanystyryldy. Olar keńístíktík-uaqyttyq derekterdí taldau, monıtorıng júrgízu jáne boljam jasau baǵytynda paıdalanylmaq.
Ǵalymdar daıyn sheteldík sheshímderdí sol kúıínde kóshíru jetkílíksíz ekenín aıtady. Qazaqstannyń tabıǵı-geografıyalyq, gıdrologıyalyq erekshelíkteríne saı beıímdelgen, jergílíktí jaǵdaıǵa jūmys ísteıtín model qajet. Sondyqtan jańa júıe jerústí jáne jerasty sulary, klımattyq jáne gıdrologıyalyq baqylaular, Jerdí qashyqtan zondtau derekterí, topyraq, ınfraqūrylym jáne agrarlyq júkteme turaly málímetterdí bír jerge shoǵyrlandyruy tıís.
Aıta keteıík, Akademıya 2025 jyldan berí Qytaıdyń ǵylymı jáne tehnologıyalyq ūıymdarymen tūraqty seríktestík ornatqan. Osy yntymaqtastyq ayasynda Qazaqstan–Qytaı halyqaralyq bírlesken zerthanasy da qūrylǵan. Ol keńístíktík-uaqyttyq jasandy ıntellekt pen tūraqty damu baǵyty boıynsha jūmys ísteıdí.
Ís-shara barysynda bílím beru salasyndaǵy bírlesken bastamalar da nazardan tys qalmady. Chjetszyan tehnologıyalyq unıversıtetímen bírge júzege asyrylyp jatqan «Jasandy ıntellekt» qos dıplomdy baǵdarlamasynyń studentteríne sertıfıkattar tabystaldy. Sonymen qatar robototehnıka boıynsha jańa qos dıplomdy bílím beru baǵdarlamasyn íske asyru turaly memorandumǵa qol qoıyldy.
Osylaısha, Almatydaǵy būl kezdesu tek ǵylymı basqosu emes, Qazaqstannyń su qauípsízdígíne tíkeleı áser etetín jańa tehnologıyalyq baǵyttyń bastamasy retínde baǵalanyp otyr. Eger DeepBAS jobasy tolyq íske qosylsa, eldegí su resurstaryn basqaru júıesí anaǵūrlym naqty, ashyq jáne tıímdí bola túspek.