Qazaq qoǵamynda «qarǵys» uǵymy erekshe mánge ıe. Kúndelikti ómirde úlkender «qarǵys alma, alǵys al», «bireýdiń nalasyna qalma», «jaman sóz aıtpa» dep jıi eskertedi. Al bireý qatty renjise nemese ádiletsizdik kórse, nala bolyp, renishin qarǵyspen shyǵarady, qarǵystyń eń qorqynyshtysy – ananyń qarǵysy dep esepteledi.
Nege qazaq qarǵystan qatty qorqady? Bul qorqynysh qaıdan shyqqan?
Qarǵys – jaı sóz emes, rýhanı kúsh
Qazaqtyń dástúrli dúnıetanymynda sózdiń kıesi bar dep sengen. «Jaqsy sóz – jarym yrys», «Sóz súıekten ótedi» degen maqaldar sonyń dáleli. Al qarǵys – sol sózdiń teris, qıratýshy kúshi.
Kóshpeli ómir saltynda zań da, jazbasha ereje de bolmaǵan kezeńderde sóz – tártip ornatýshy qural qyzmetin atqardy. Bireýdiń qarǵysyna qalý tek moraldyq emes, rýhanı jazamen teń sanaldy.
Ananyń qarǵysynan nege qatty qoryqqan?
Qazaqta ananyń aq súti, ananyń razylyǵy degen uǵymdar qasıetti sanalady. Ana – balaǵa ómir syılaýshy, tárbıeleýshi, ol úshin duǵa etýshi. Sondyqtan ananyń tilegi qabyl bolady, al renish, nalasy óte aýyr dep eseptelgen.
Halyq arasynda:
«Ananyń qarǵysy – oq», «Ana qarǵysyna ushyraǵan ońbaıdy» degen túsinikter beker qalyptaspaǵan. Bul – balany jaýapkershilikke, ata-anany qurmetteýge tárbıeleıtin áleýmettik tetik boldy.
Qarǵys – qoǵamdaǵy jazalaý formasy
Ertede bireýge qol kóterý, sotqa berý sırek bolǵan. Al adam ar-namysyna tıetin is jasalsa, eń aýyr jaza – qoǵam aldynda qarǵysqa qalý edi.
Qarǵys aıtylǵan adamnan:
• el irgesin aýlaq saldy,
• abyroıy tústi,
• «kıesi urady» dep sendi.
Osylaısha qarǵys – tártip buzǵan adamǵa qarsy rýhanı sanksıa qyzmetin atqardy.
Qazirgi psıhologıa turǵysynan qarasaq, qarǵystyń áseri kóbine:
• adamnyń ishki senimine,
• ózin-ózi jazalaýyna,
• kiná sezimine baılanysty.
Adam «maǵan qarǵys tıdi» dep sense:
• ár sátsizdikti soǵan baılanystyrady,
• ózine degen senimin joǵaltady,
• beısanaly túrde sátsizdikke ózi jol ashady.
Islam ne deıdi?
Islamda negizinen jaman sóz aıtý, qarǵys aıtý, bireýge jamandyq tileý quptalmaıdy.
Paıǵambardyń hadısterinde:
«Múmin adam qarǵaýshy bolmaýy kerek» degen maǵynadaǵy sózder bar.
Qazaq dúnıetanymynda da qarǵystan góri alǵys, bata joǵary qoıylǵan. «Alǵyspen el kógerer» deýi sonyń dáleli.
Nege qazaq qarǵystan seskenedi?
Búgingi kúni de qazaqtyń sanasynda «bireýdiń nalasyna qaldym ba?» dep oılaý, úlkenniń renishinen qorqý, bir adamnyń «kıesi bar» deıtin qorqynysh saqtalǵan.
Bul – ǵasyrlar boıy qalyptasqan mádenı kod, ujymdyq jad. Tipti dinge nemese ǵylymǵa sense de, qazaq balasynyń ishki túısigi qarǵystan saqtanyp turady.
Qarǵys pen batanyń aıyrmasy nede?
Qarǵys teris energıa, qorqynysh týdyratyn, rýhty álsiretetin jazalaý quraly bolsa, bata úmit syılaıtyn, jaqsylyq suraıtyn, rýhty kóteretin oń tilek.
Qazaqta batanyń qarǵystan áldeqaıda kóp bolýy halyqtyń ómirsúıgish, úmitshil bolmysyn kórsetedi. Qazaqtyń qarǵystan qorqýy nadandyq emes, sózge, rýhanı jaýapkershilikke degen tereń qurmet.
Bul tárbıe quraly, qoǵamdy retteý mehanızmi, adamnyń ar-ujdanyn saqtaıtyn shekara.