Qazaq qoǵamynda «qarǵys» ūǵymy erekshe mánge ıe. Kúndelíktí ómírde úlkender «qarǵys alma, alǵys al», «bíreudíń nalasyna qalma», «jaman sóz aıtpa» dep jıí eskertedí. Al bíreu qatty renjíse nemese ádíletsízdík kórse, nala bolyp, reníshín qarǵyspen shyǵarady, qarǵystyń eń qorqynyshtysy – ananyń qarǵysy dep esepteledí.
Nege qazaq qarǵystan qatty qorqady? Būl qorqynysh qaıdan shyqqan?
Qarǵys – jaı sóz emes, ruhanı kúsh
Qazaqtyń dástúrlí dúnıetanymynda sózdíń kıesí bar dep sengen. «Jaqsy sóz – jarym yrys», «Sóz súıekten ótedí» degen maqaldar sonyń dálelí. Al qarǵys – sol sózdíń terís, qıratushy kúshí.
Kóshpelí ómír saltynda zań da, jazbasha ereje de bolmaǵan kezeńderde sóz – tártíp ornatushy qūral qyzmetín atqardy. Bíreudíń qarǵysyna qalu tek moraldyq emes, ruhanı jazamen teń sanaldy.
Ananyń qarǵysynan nege qatty qoryqqan?
Qazaqta ananyń aq sútí, ananyń razylyǵy degen ūǵymdar qasıettí sanalady. Ana – balaǵa ómír syılaushy, tárbıeleushí, ol úshín dūǵa etushí. Sondyqtan ananyń tílegí qabyl bolady, al renísh, nalasy óte auyr dep eseptelgen.
Halyq arasynda:
«Ananyń qarǵysy – oq», «Ana qarǵysyna ūshyraǵan ońbaıdy» degen túsíníkter beker qalyptaspaǵan. Būl – balany jauapkershílíkke, ata-anany qūrmetteuge tárbıeleıtín áleumettík tetík boldy.
Qarǵys – qoǵamdaǵy jazalau formasy
Ertede bíreuge qol kóteru, sotqa beru sırek bolǵan. Al adam ar-namysyna tıetín ís jasalsa, eń auyr jaza – qoǵam aldynda qarǵysqa qalu edí.
Qarǵys aıtylǵan adamnan:
• el írgesín aulaq saldy,
• abyroıy tústí,
• «kıesí ūrady» dep sendí.
Osylaısha qarǵys – tártíp būzǵan adamǵa qarsy ruhanı sanktsıya qyzmetín atqardy.
Qazírgí psıhologıya tūrǵysynan qarasaq, qarǵystyń áserí kóbíne:
• adamnyń íshkí senímíne,
• ózín-ózí jazalauyna,
• kíná sezímíne baılanysty.
Adam «maǵan qarǵys tıdí» dep sense:
• ár sátsízdíktí soǵan baılanystyrady,
• ózíne degen senímín joǵaltady,
• beısanaly túrde sátsízdíkke ózí jol ashady.
Islam ne deıdí?
Islamda negízínen jaman sóz aıtu, qarǵys aıtu, bíreuge jamandyq tíleu qūptalmaıdy.
Paıǵambardyń hadısterínde:
«Múmín adam qarǵaushy bolmauy kerek» degen maǵynadaǵy sózder bar.
Qazaq dúnıetanymynda da qarǵystan górí alǵys, bata joǵary qoıylǵan. «Alǵyspen el kógerer» deuí sonyń dálelí.
Nege qazaq qarǵystan seskenedí?
Búgíngí kúní de qazaqtyń sanasynda «bíreudíń nalasyna qaldym ba?» dep oılau, úlkenníń reníshínen qorqu, bír adamnyń «kıesí bar» deıtín qorqynysh saqtalǵan.
Būl – ǵasyrlar boıy qalyptasqan mádenı kod, ūjymdyq jad. Típtí dínge nemese ǵylymǵa sense de, qazaq balasynyń íshkí túısígí qarǵystan saqtanyp tūrady.
Qarǵys pen batanyń aıyrmasy nede?
Qarǵys terís energıya, qorqynysh tudyratyn, ruhty álsíretetín jazalau qūraly bolsa, bata úmít syılaıtyn, jaqsylyq sūraıtyn, ruhty kóteretín oń tílek.
Qazaqta batanyń qarǵystan áldeqaıda kóp boluy halyqtyń ómírsúıgísh, úmítshíl bolmysyn kórsetedí. Qazaqtyń qarǵystan qorquy nadandyq emes, sózge, ruhanı jauapkershílíkke degen tereń qūrmet.
Būl tárbıe qūraly, qoǵamdy retteu mehanızmí, adamnyń ar-ūjdanyn saqtaıtyn shekara.