2025 jyly jazda QazŪU professory árí fılologıya ǵylymdarynyń doktory Káken Qamzın áp-sátte alayaqtardyń shyrmauyna túsíp, úıínen aıyrylyp qala jazdady. Professordyń aıtuynsha, ŪQK qyzmetkerí bolyp habarlasqan adamdar alayaqtardyń páterín tartyp aluy múmkín ekenín aıtyp, ony satyp, aqshany bankke saluǵa keńes bergen. Páterín satqan soń aqshasyn Ūlttyq banktyń shotyna saludy ūysynyp, «kurer» arqyly 32 mıllıon teńgesín qoldy qylǵan. Keıín professordyń shákírtterí máselení respublıkalyq deńgeıde kóteríp, jylu jınap, sońynda belgísíz azamat qalǵan 23 mıllıon teńgení qolma-qol bergen.
Factcheck.kz redaktsıyasy taǵy bír mysal retínde 2025 jyly shílde aıynda bolǵan arhıtektor Elena Shchedrınanyń oqıǵasyn aıtty. Alayaqtar ŪQK-níń atyn jamylyp arhıtektordy ekí páterí men avtokólígín satuǵa kóndírgen. Al aqshany «terrorısterge qarsy operatsıya» ayasynda uaqytsha alyp, keıín qaıtaryp beruge uáde bergen. Polıtsıyaǵa shaǵymdanǵan arhıtektor esh nátıje bolmaǵan soń, prokuratura ǵımaratynyń aldyna bír adamdyq pıketke shyǵyp, narazylyǵyn bíldírdí. Keıínírek Elene Shchedrına Facebook-te bírneshe ret prokuratoura men qūqyq qorǵau organdaryna júgíngen, alaıda nátıjesín baıqamadyq.
Būl oqıǵalar – jeke bír adamnyń máselesí emes, qarttarǵa baǵyttalǵan alayaqtyqtyń júıelí túrde jūmys ístep tūrǵanynyń bír dálelí. Būl materıalda Factcheck.kz egde jastaǵy adamdardy alayaqtardan qalaı qorǵauǵa bolady, qandaı ádís-tásílder bar degen sūraqtarǵa jauap ízdep, taldap kórdí.
«Egde jas» qalaı anyqtalady: statıstıka ne deıdí?
DDSŪ men BŪŪ boıynsha 60 jáne odan asqan adamdar «egde jas» (Older adults) sanatyna kíredí. Ūlttyq statıstıka byurosynyń 2025 jyl basyndaǵy deregíne sáıkes, egde jastaǵylardyń sany – 2,8 mıllıonnan asty. Onyń íshínde erler – 1,1 mln, áıelder – 1,7 mln.
Alayaqtyq baby (190-bap) boıynsha 2026 jyly qańtar aıynda 567 qart jábírlenushí retínde tírkelgen. Būl aldanǵandardyń (3638 adam) 15,5%-í. Jalpy alǵanda keıíngí 6 jylda, yaǵnı 2020 jyldan berí alayaqtardan zardap shekken egde jastaǵy adam sany ósíp keledí, 2020 jyly – 2076 jábírlenushí bolsa, 2025 jyly – 8847-ge jetken, al būl jalpy jábírlenushíge eseptegende 19,12%-ke ósken. Yaǵnı, egde jastaǵy adamdar – alayaqtardyń qūryǵyna jıí túsetínín baıqauǵa bolady.
Alayaqtar qandaı tásílderdí jıí qoldanady?
Psıhologıyalyq tūzaq
Egde jastaǵy adamdarǵa jıí jasalatyn árí qauíptí tásíldíń bírí – balasyn ne jaqynyn paıdalanu arqyly psıhologıyalyq tūzaq qūru. Shema óte qarapaıym, adamǵa habarlasyp onyń balasynyń ne jaqynynyń ayaq-asty «qıyndyqqa tap bolǵanyn» aıtyp, aqsha sūraıdy. Típtí keıde «jol apatyna tústí», «auruhanada jatyr» nemese «reanımatsıyada jatyr» degen tírkesterdí paıdalana otyryp adamdy tyǵyryqqa tírep, máselení sheshu úshín tez arada qarjy audaruyn ótínedí. Alyp-ūshyp tūrǵan adam kóp jaǵdaıda sūraǵan qarjyny audaryp, keıín san soǵyp qalady. Mysaly 2025 jyly 79 jastaǵy Kókshetau tūrǵyny «qyzymyn» dep tanystyrǵan alayaqqa jınap júrgen 13 mıllıon teńgesín audaryp jíbergen. Qaskúnemder qyzynyń atynan jol apatyna baılanysty jalǵan oqıǵa qūrastyryp, anasyn sendírgen. Sondaı-aq 2024 jyly BQO-da ózderín jábírlenushílerdíń balasy retínde tanystyryp júrgen 3 azamatty ūstap, jauapkershílíkke tartqan.
Áleumettík qyzmetker ne qūzyrly organ atyn jamylǵan alayaqtar
Alayaqtar qoldanatyn taǵy bír tásíl – áleumettík qyzmetker ne qūzyrly organ atyn jamylǵan shema. Būl – HQKO, zeınetaqy qory, emhana, ákímdík qyzmetkerí, áleumettík qorǵau bólímí men túrlí qoldau ortalyǵynyń atyn jamylyp, egde jastaǵylarǵa baǵyttalǵan ádís. Joǵaryda aıtylǵan QazŪU professory Káken Qamzınge qoldanylǵan shema osynyń bír mysaly. Professorǵa aldymen Almaty «EnergoSbyt» qyzmetkerí bolyp habarlasyp, jeke derekterín, JSN jáne páter turaly aqparatty bílíp alǵan. Artynan ŪQK atyn jamylǵan kelesí alayaqtar «EnergoSbyt» qyzmetkerleríne senbeuín sūrap, olardyń páterín alaıyn dep tūrǵanyn aıtyp, tez arada úıín satuǵa kóndírgen. Yaǵnı osy sıyaqty mysaldar alayatardyń áleumettík qyzmetker, típtí qūzyrly organnyń atyn jamylyp túrlí aıla-tásílge baratynyn kórsetedí.
Tsıfrly tor: Smartfondaǵy «sıqyrly» síltemeler
Būl tásíl áleumettík jelíler men WhatsApp-ta jıí taralady. Qaskúnemder tanymal brend pen kompanıyadan bastap áleumettík qyzmetter men resmı saıttardyń kóshírmesín jasau arqyly adamnyń derbes derekteríne, típtí shotyndaǵy aqshasyna deıín qol sūǵady. WhatsApp-ta keletín síltemelerde kóp jaǵdaıda «Ūtys», «Súıínshí» nemese «Ońaı jolmen aqsha tabudy» kózdeıtín habarlamalar men mátínder jazylady. Típtí keıde alayaqtar tıímdí «ınvestıtsıya» dep «Qazatomónerkásíp» ūlttyq kompanıyasynyń jáne onyń būrynǵy basshysy Mūhtar Jákíshevtíń atyn jamylyp adamdardy qarmaǵyna túsíredí. Qarjy naryǵyn damytu agenttígíníń jazuynsha, būl tásíl egde jastaǵylarǵa jıí qoldanatyn tanymal shemalardyń bírí. Qarapaıym bír mysal, 2025 jyly tamyzdyń ortasynda Aqmola tūrǵyny osyndaı shemaǵa tap bolyp, 3 mln teńgesínen aıyrylǵan bolatyn.
Qalaı aldyn alamyz?
Qarjy naryǵyn retteu jáne damytu agenttígíníń aqparatynsha, memlekettík organdar men qūqyq qorǵau organdary eshqashan telefon arqyly jeke derekterdí ne qarjylyq aqparatty sūratpaıdy. Eger de ayaq asty jeke derektí ne bank derekterín sūraı bastasa bírden áńgímení toqtatyp, resmı organnyń ózíne habarlasu kerek ekenín eskertedí.
Bírínshíden sabyr saqtap, qońyrau shalushynyń aty-jóní men lauazymyn jazyp alu kerek. Keıín habarlasqan «ūıymnyń» resmı saıttyna kerí qońyrau shalyp, tekseru kerek. Qarjyǵa qatysty barlyq áreketterdí jaqyn tuystarymen nemese senímdí adamdarmen talqylaǵan jón.
Qarjy naryǵyn retteu jáne damytu agenttígíníń keńesí
Ekínshí deńgeılí bankterdíń íshínde Kaspi.kz qosymshasynda «Senímdí adam» qauípsízdík funktsıyasy bar. Sol arqyly klıent ózíne jaqyn bír adamdy (ata-anasynyń bíreuí, jūbaıy, balasy) taǵaıyndaıdy. Kúdíktí operatsıya, qomaqty somany audaru nemese asyǵys áreket kezínde bank taǵaıyndaǵan adamǵa habarlama jíberedí, sol arqyly rūqsat beríp nemese shekteı alady.
Sonymen qatar, mynadaı negízgí keńesterdí ūsynamyz:
- Egov.kz servısínen «Stop kredıt» qyzmetín qosyńyz;
- «Jeńíl tabys» uádesíne senbeńíz, ásírese WhatsApp, Telegram, Instagram jáne TikTok-ta bóten bíreudíń ūsynysyn qabyldamańyz;
- Eger «tuysyńyz» shūǵyl aqsha audarudy sūrasa, olarǵa ózíńíz qońyrau shalyp, bárí jaqsy ekeníne kóz jetkízíńíz;
- Eshqashan telefon arqyly karta derekterín, CVV-kod, qūpıya sózderdí, SMS kodtaryn jáne shottaǵy somany aıtpańyz;
- Aqsha túsken jaǵdaıda – dereu bankke habarlasyńyz. Típtí beıtanys adam qońyrau shalyp, aqshany kerí audaryp jíberuín ótínse de bankke habarlasyp, mán-jáıdí aıtyńyz;
- Kúdíktí áreketterdí baıqasańyz 102-ge habarlasyńyz nemese Cyberpolice.kz saıtynda aryz-shaǵym túsíre alasyz.
Al eger alayaqtyń qūrbany ne dropper bolǵan jaǵdaıda ne ísteu kerek kerek?
Jasalǵan qūqyqbūzushylyq turaly bírden 102-ge qońyrau shalyp nemese jaqyn jerdegí polıtsıya bólímshesíne dereu habarlau kerek. ÍÍM aqparatynsha, alǵash ret dropper bolǵan adam ózí áreketín moıyndasa jáne qylmysty ashuǵa kómektesse jazadan qūtyluy múmkín. Yaǵnı, qūqyq būzushylyq turaly eríktí túrde habarlap, alayaqtardy tabuǵa kómektesse jauapkershílíkten bosatylady. Sonymen qatar, bolǵan oqıǵa turaly kez kelgen aqparatty: skrınshot, hat-habar mátíní, kírís/shyǵyp qońyraular, audarymdar turaly túbírtek pen basqa da dálelderdí míndettí túrde saqtau kerek.
