Qazaqstandyq jazushy Jalǵasqalı Dútmaǵanbetovtyń «1812: Soǵys jáne beıbítshílík. Qazaqy nūsqa» trılogıyasynyń tūsaukeserí Ūlybrıtanıya astanasynda óttí, – dep habarlaıdy aqshamnews.kz tílshísí.
Osydan ekí ǵasyr būryn Napoleonnyń Reseıge jasaǵan joryǵyna qatysqan qazaq sarbazdary turaly tuyndy aǵylshyn tílínde kópshílík nazaryna ūsynyldy.
Londonnyń Pimlico audanyndaǵy Churchill Gardens keshenínde ótken ís-sharaǵa brıtandyqtar men qazaq dıasporasynyń ókílderí jınaldy. Ūıymdastyrushy – «Kazakh Centre in the UK», yaǵnı «Ūlybrıtanıyadaǵy Qazaq Ortalyǵy». Kesh tízgíní sol ūıymnyń tóraǵasy, qazaq ruhanıyatynyń janashyry Ismaıyl Kesıjı myrzada boldy, al audarmashy retínde Ūlybrıtanıyada tūratyn belgílí qazaq aktrısasy Shynargúl Qabysheva úles qosty.
Būl úsh tomdyqtyń tūsaukeserí jınalǵan jūrtshylyqqa tyń oı saldy deuge bolady. Avtor ūzaq jyldar boıy kópke beımálím bolyp kelgen tarıh aqtańdaǵyn qazaqtyń ūlttyq kózqarasy tūrǵysynan zerdelep, oqyrmanǵa ūsyndy. 1812 jyly Máskeu órtke oranǵannan keıín, qalany tastap shyqqan Napoleon áskerín jeńuge qazaq sarbazdarynyń qosqan úlesí resmı nūsqalarda ūzaq jyldar boıy aıtylmaı kelgení ras. Shyǵarma dál osy olqylyqtyń ornyn toltyrudy maqsat etken. Ásírese, Í Aleksandrdyń qazaq handyǵynan kómek sūrap, sonyń arqasynda myńdaǵan qazaq jauyngeríníń Napoleon áskerín Parıjge deıín tyqsyra quǵany turaly derek trılogıyanyń tūsaukeseríne jınalǵan kítapsúıer qauymǵa erekshe áser ettí.
Kítap atauynyń ózí de ádeıí solaı tańdalǵan. Avtor Jalǵasqalı Mūsaǵalıūly Lev Tolstoıdyń «Soǵys jáne beıbítshílík» romanymen ádeıí úndestík jasaǵanyn atap óttí. Alaıda Tolstoı sol soǵysty surettegenímen, ondaǵy jeńís jolyndaǵy qazaq, ukraın, belarus jáne polyak sarbazdarynyń úlesí turaly múldem sóz qozǵamaǵan. Al qazaqy nūsqa avtory tarıhtyń tasada qalǵan tūstaryn qaıta jańǵyrtyp, bírjaqty tarıhı narratıvte eskerusíz qalǵan qazaq batyrlarynyń erlígín laıyqty deńgeıde kórsetuge ūmtylady. Óz qalamynyń kúshín dekolonızatsıyaǵa – otarsyzdanu paıymyna arnaǵan deı alamyz. «1812: Soǵys jáne beıbítshílík. Qazaqy nūsqa» trılogıyasy búgíngí tańǵa deıín tórt tílde jaryq kórgen. Al osy aǵylshyn tílíndegí kítaptardyń audarmashysy – Álıya Nauryzalına.
Keshke kelgen kítapsúıer qauym avtordyń zertteu derekkózderíne jáne kítapty jazu ıdeyasynyń qalaı tuǵanyna aıryqsha qyzyǵushylyq tanytty. Jalǵasqalı myrzanyń aıtuynsha, ol būl oqıǵa turaly alǵash ret atasynyń áńgímelerínen estígen. Óıtkení ol tuyp-ósken Atyrau óńíríníń sol soǵysqa qatysqan azamaty Frantsıyadan qaıtarda Mıshel degen frantsuz qyzyn jar etíp ertíp qaıtady. Ol jūptan tuǵan aq-sary, kók kóz balanyń ūrpaqtary álí kúnge deıín sol Atyrau jaqta tūrady eken. Bala ústínde qaıtys bolǵan frantsuz anasynyń aty ūmytylmasyn degen nıetpen, ūrpaqtary «Mıshelev» degen famılıyany alǵan degen derek bar. Odan bólek, qalamger Máskeude oqyp júrgen kezínde, bír dosy onyń tarıhı qūjattar saqtalǵan arhıvke kíruíne sebepker bolady da, osy taqyrypty naqty derektermen zertteudíń múmkíndígí tuady.
Londondaǵy tūsaukeser kezínde avtor aǵylshyn jūrtymen ózíníń aldaǵy shyǵarmashylyq jospary turaly da bólístí. «Alash» ádebı syılyǵynyń laureaty Jalǵasqalı Dútmaǵanbetov endí Keńes odaǵy kezíndegí esímí atalmaı ketken batyrlardyń atyn shyǵarǵysy keledí eken. Būǵan deıín jaryq kórgen «Tūlpar jáne onyń tūyaqtary», «Taǵdyrlar toǵysqanda» jáne «Máńgílík Mahambet» atty kítaptary da tarıh kóleńkesínde qalǵan qazaq erlígín kóteretín shyǵarmalar ekenín eskersek, qalamger sol baǵytyn jalǵastyruǵa nıettí ekenín túsínemíz.
Osy tūsaukeserdíń arqasynda kópshílík qazaq tarıhynyń būryn keńínen aıtyla bermeıtín mańyzdy bír paraǵymen tanysty. Kesh ūıymdastyrushysy árí júrgízushísí, London qazaǵy Ismaıl myrza: «Qazaqqa qyzmet ísteımíz dep London shaharynda qoǵam qūrǵandyqtan, osy bír kítaptyń, osy qalamgerdíń Anglıyada tanyluyna sep bolaıyq dep nıettendík. Árbír qazaq bízdíń jalǵyzymyz!», dep ystyq yqylasyn bíldírdí. Al «Ūlybrıtanıyadaǵy Qazaq Ortalyǵynyń» tóraǵa orynbasary, osy tūsaukeserdí joǵary dárejede ótkízu jauapkershílígín abyroımen atqarǵan Sholpan Kesıjı-Kúzembaeva hanym da óz áserímen bólístí. «Kítapta ūsynylǵan derekter men tarıhı dálelder qazaq sarbazdarynyń Napoleonǵa qarsy soǵysqa qatysqanyn kórsetedí, būl – bíz úshín kútpegen jańalyq árí úlken maqtanysh. Sebebí bízdíń ūlt ókílderíníń 1812 jylǵy frantsuzdarmen bolǵan soǵysqa qosqan úlesí turaly būryn estímegenbíz. Prezentatsıya tek tarıhı bílímímízdí keńeıtíp qana qoımaı, ata-babalarymyzǵa degen maqtanysh pen qūrmet sezímín de oyatty deı alamyn», dedí ol.
«Qazaq halqynyń tarıhı-fılosofıyalyq kózqarasy men ūlttyq bolmysynyń prızmasynan jazylǵan trılogıyalyq tuyndyny endí kítap oqu boıynsha álemníń úshtígíne kíretín eldíń bas qalasy – Londonnyń jūrtshylyǵy da bíletín boldy. Avtor kítaptyń alǵysózín «A nation that does not know, does not respect and does not honor their past has not future...» degen sózdermen bastaǵan eken. «Ótkenín bílmeıtín, qūrmettemeıtín, ony maqtan etpeıtín ūlttyq keleshegí de joq» degen sóz. Ūrpaqtarynyń nazarynan syrt qalyp kelgen tarıhı shyndyq osyndaı kórkem ádebıet arqyly tek qazaq sanasynda emes, endí álem boıynsha da jańa, shynaıy túsíníktí qalyptastyra beretíní anyq.