Qazírgí balanyń syrtqa kóp shyǵa bermeıtíní, taza aua jūtuǵa, kúnníń kózín kóruge talpynbaıtyny ras. Sebebí, alańdaıtyny, ermegí – telefon, planshet, kompyuterdegí oıyndar.
Resmı málímetke súıensek, 2025 jyly elímízde 53 myńnan astam oqushyǵa kóz aurulary dıagnozy qoıylǵan. Onyń íshínde 33 myńǵa juyq balada mıopıya (jaqyndy kóredí, alysty kórmeıdí) anyqtalǵan.
Búgínde kózíldírík taǵatyn jastar sanynyń artqanyn da eshkím joqqa shyǵara almaıdy. Al ekranǵa telmírgen balanyń kózí ótkírlígín joǵaltyp, alysqa qarau qabíletínen aıyrylatyny da dáleldengen. Osy taqyrypqa oraı oftalmolog jáne oftalmohırurg, Almatydaǵy Balalar shūǵyl medıtsınalyq járdem ortalyǵy Oftalmologıya bólímshesíníń meńgerushísí Nūrtas KEŃESOVPEN sūhbattasqan edík.
– Nūrtas Manarbekūly, keıíngí jyldary kózíldírík taǵatyn bala kóbeıdí. Naqty qandaı aurular jıí kezdesedí? Oǵan basty «kínálí» gadjet dep aıtuǵa bola ma?
– Balalar arasynda kóru qabíletíníń būzylystary, ásírese mıopıyanyń jıí kezdesetíní baıqalady. Bíraq mūny tek gadjetpen baılanystyru dūrys emes. Balanyń kóru qabíletíne bírneshe faktor áser etedí: tūqym qualaushylyq, tym jaqyn otyryp ísteıtín jūmystyń kóp boluy, oqu júktemesí, taza auada jetkílíktí uaqyt ótkízbeu jáne jalpy ómír salty.
Balalar oftalmologıyasynda bíz tek mıopıyamen ǵana emes, gıpermetropıya, astıgmatızm, amblıopıya («jalqau kóz»), qylılyq, tua bítken jáne júre paıda bolǵan kóz aurularymen de jıí kezdesemíz. Sondyqtan «kózdíń basty jauy – telefon» dep bír ǵana sebeptí kórsetu dūrys emes. Másele kóbíne balanyń jalpy kóru tártíbí men ómír saltynda.
– Telefonǵa nemese teledıdarǵa ūzaq qarau kózdí būza ma?
– Ekrannyń ózínen górí, ony qalaı paıdalanatyny mańyzdy. Telefondy tym jaqyn ūstap, ūzaq uaqyt boıy úzílíssíz qarau kózge jaqyn kóru júktemesín túsíredí. Bala ekranǵa qaraǵanda jypylyqtaudy azaıtady, sonyń saldarynan kózdíń qūrǵauy, ashuy, sharshauy, bas auruy sıyaqty shaǵymdar paıda boluy múmkín.
Sonymen qatar qazírgí balalardyń mańyzdy máselesí – ekrannyń aldynda tapjylmaı otyratyndyqtan dalany ūmytady, syrtta boludy azaıtady. Onyń kúndelíktí ómírínde qozǵalys jáne ashyq aspan astyndaǵy belsendílík jetkílíktí boluy mańyzdy. Dúnıejúzílík densaulyq saqtau ūıymy da balalardyń bír orynda otyra bermeı, ásírese rekreatsıyalyq ekran uaqytyn shekteuge jáne fızıkalyq belsendílíktí arttyruǵa shaqyrady.
Sondyqtan ata-analarǵa «telefondy múldem ūstatpańyz» degennen górí, ekrandy dūrys paıdalanudy úıretu mańyzdy. Yaǵnı, ekrandy kózge tym jaqyndatpau, ūzaq uaqyt úzdíksíz otyrmau, úzílís jasau, otyrǵan bólmení dūrys jaryqtandyru jáne kún saıyn dalada kemínde ekí saǵat júru kerek. Sondaı-aq balanyń belsendí qımyl-qozǵalysta boluyn, dūrys ūıyqtauyn, oqu men demalystyń tepe-teńdígín qadaǵalau mańyzdy.
– Balanyń «kózím auyryp tūr» deuí míndettí túrde kóru qabíletí tómendegenín bíldíre me?
– Joq, olaı emes. Janardaǵy jaısyzdyqtyń sebebí kóru ótkírlígíníń tómendeuí ǵana emes. Kózdíń qūrǵauy, shamadan tys kóru júktemesí, akkomodatsıyanyń būzylystary, dūrys tańdalmaǵan kózíldírík, bas auruy jáne basqa da jaǵdaılar sebep boluy múmkín.
Bíraq bala kózíne baılanysty shaǵym aıtsa, ony elemeuge bolmaıdy. Ásírese, shaǵym qaıtalana berse, oftalmologqa kórsetken dūrys.
– Ata-ana qandaı belgílerge nazar audaruy kerek? Balanyń kózín alǵash qashan teksertken dūrys?
– Balanyń kózíne qatysty eń úlken qatelíktíń bírí – «ózí aıtady ǵoı, kózí nasharlasa baıqalady» dep oılau. Onyń kóru júıesí balalyq shaqta qalyptasady. Osy kezeńde anyqtalmaǵan kóru būzylystary keıín amblıopıyaǵa, qylılyqqa nemese kóru funktsıyasynyń tūraqty tómendeuíne alyp keluí múmkín. Sondyqtan ata-ana balasynyń teledıdarǵa nemese telefonǵa tym jaqyn otyrǵanyn; kítapty óte jaqynnan oqıtynyn; alystaǵy zattarǵa kózín syǵyraıtyp qaraıtynyn; jıí basy auyratynyn; oqu kezínde tez sharshaıtynyn; bír kózín jauyp qaraıtynyn; kózíníń qıǵash ornalasuyn nemese bír kózíníń «taıyp» ketuín; aldyndaǵy zattarǵa jıí soǵyluyn; mekteptegí oqu úlgerímíníń sebepsíz tómendeuín baıqasa, dabyl qaǵuy kerek.
Al keıbír balalarda kóru qabíletíníń aıqyn tómendeuíne qaramastan eshqandaı shaǵym bolmaıdy. Sondyqtan kózdí tekseru onyń jasyna qaraı júıelí túrde júrgízíluí kerek. Mysaly, Halyqaralyq pedıatrıyalyq oftalmologıya ūsynymdarynda náreste kezeńínen bastap kórudí jáne kózdíń jaǵdaıyn baǵalau qarastyrylady. Al 5 jastan keıín kóru skrınıngín 1–2 jyl saıyn qaıtalau ūsynylady. Demek, oftalmologqa tek bala «nashar kóremín» degen kezde emes, jasyna sáıkes profılaktıkalyq tekseruden ótkízu mańyzdy.
Taǵy bír mańyzdy másele – kózíldíríkten qoryqpau kerek. Kózíldírík taǵu kózdí «odan árí álsíz qylmaıdy». Kerísínshe, dūrys tańdalǵan optıkalyq túzetu balanyń qalypty kóru funktsıyasyn qamtamasyz etu úshín qajet.
Balanyń kóru qabíletí – onyń oquyna, damuyna jáne bolashaq ómír sapasyna tíkeleı áser etetín mańyzdy faktor. Sondyqtan kóz densaulyǵyna profılaktıka retínde qaraǵan dūrys.
– «Búgínde árbír úshínshí oqushy kózíldírík taǵady» degen aqparat qanshalyqty ras? Sízdíń bólímshede eń jıí jasalatyn operatsıya qandaı?
– «Árbír úshínshí oqushy» degen naqty kórsetkíshtí Qazaqstan boıynsha bíryńǵaı epıdemıologıyalyq zertteudíń deregínsíz naqty fakt retínde aıtuǵa bolmaıdy. Mūndaı kórsetkíshter aımaqqa, jasqa jáne zertteu ádístemesíne baılanysty ózgeredí. Bíraq balalar arasynda refraktsıyalyq būzylystardyń, ásírese mıopıyanyń ózektí máselege aınalyp otyrǵany anyq.
Bízdíń bólímshege keletín balalardyń arasynda hırurgıyalyq emdí qajet etetín ártúrlí patologıyalar kezdesedí. Olardyń íshínde qylılyqqa baılanysty operatsıyalar mańyzdy oryn alady. Sonymen qatar jaraqattar, kózdíń qosalqy apparatynyń patologıyalary jáne basqa da shūǵyl jaǵdaılarmen balalar túsedí.
Balalarǵa jasalatyn operatsıyany tek «kózdí túzetu» dep qarauǵa bolmaıdy. Mysaly, qylılyq kezínde operatsıyanyń maqsaty tek kózdíń syrtqy qalpyn túzetu emes. Bíz múmkíndígínshe ekí kózdíń bírge jūmys ísteuín, bınokulyarlyq kórudí jáne balanyń kóru júıesíníń dūrys damuyn saqtaudy kózdeımíz.
– Qazírgí oftalmologıyada qandaı jańa tehnologıyalar qoldanylady? Balalardyń kóz aurularyn anyqtauda JI múmkíndíkterí qandaı?
– Qazírgí balalar oftalmologıyasy būrynǵydan áldeqaıda tehnologıyalyq salaǵa aınaldy. Búgínde optıkalyq kogerenttík tomografıya (OST), kompyuterlík refraktometrıya, keratotopografıya, ultradybystyq zertteu, kózdíń aldyńǵy jáne artqy segmentterín joǵary dáldíkpen zertteıtín qūrylǵylar qoldanylady. Al jasandy ıntellekttíń múmkíndígí óte qyzyqty. AI kóz túbíníń suretterín taldau, belgílí bír patologıyalarǵa kúdíktí jaǵdaılardy skrınıng arqyly anyqtau, mıopıya qaupín baǵalau sıyaqty baǵyttarda damyp keledí.
Bíraq bír mańyzdy nársení atap ótkím keledí: AI dáríger bola almaıdy. Ol dárígerdíń dıagnostıkalyq múmkíndígín keńeıtetín qūral boluy kerek. Sońǵy dıagnozdy balanyń shaǵymdary, anamnezí, tolyq oftalmologıyalyq tekseruí jáne zertteu nátıjeleríníń jıyntyǵy boıynsha oftalmolog qoyady.
– Ozyq memlektterde qoldanylyp júrgen, bíraq Qazaqstanda álí keń taralmaǵan qandaı tehnologıyalardy engízu mańyzdy?
– Meníń oıymsha, Qazaqstan úshín eń mańyzdy baǵyttardyń bírí – balalardyń kóz aurularyn erte anyqtaıtyn tehnologıyalardy keńínen engízu. Ásírese, náresteler men baldyrǵandardyń kóru qabíletín obektıvtí túrde skrınıngten ótkízu mańyzdy. Óıtkení bala álí sóıleı almaıtyn nemese ózíníń kóruíníń tómen ekenín túsíndíre almaıtyn kezeńde aurudy anyqtau múmkíndígí óte joǵary boluy kerek.
Sonymen qatar shala tuǵan nárestelerdegí retınopatıyany erte anyqtau jáne baqylau júıesín jetíldíru, telemedıtsına men tsıfrlyq skrınıngtí damytu, balalardaǵy mıopıyany erte anyqtau jáne onyń údeuín baqylau tehnologıyalaryn keńínen engízu mańyzdy dep oılaımyn.
Meníńshe, bolashaqtaǵy negízgí baǵyt – aurudy asqynǵan kezde emdeu emes, ony erterek anyqtap, balanyń kóru qabíletín joǵaltpaı tūryp aldyn alu.
Sūhbattasqan Nūrjamal ÁLÍSh.