Temír tūlpar tízgíndegen qyzdar qazír kún sanap kóbeıíp keledí. Ótken ǵasyrda traktordyń qūlaǵynda oınaǵan Kámshat Dónenbaeva tańdanarlyq qūbylys bolsa, Almaty kóshesínde ánshí qyzdardan alǵash kólík júrgízgen marqūm Mádına Eralıevaǵa da kópshílík qyzyǵa qaraıtyn. Qalanyń qarbalas tírshílígí, bala-shaǵanyń qamy, kezek kúttírmeıín sharua shash-etekten bolǵasyn búgíngí kúní qyz-kelínshektíń kóbí kólík júrgízíp júr. Olardyń arasynda bílím alyp kólík júrgízu qūqyna ıe bolǵandar da, ózí talaptanyp úıreníp ketkender de bar. Almaty qalasynda avtomektep kóp, bíraq eń erekshesí – «Baǵdarsham» avtomektebí, sebebí būl mektep tek názík jandylarǵa arnalǵan.
«Baǵdarsham» avtomektebíníń negízín salushy Asylzat Qambarbekova:
«Avtomektep ashamyn degen ıdeya kelgen kezde qarasam, Almatyda 99 mektep bar eken, men endí osylarǵa ūqsamauym kerek, qandaı erekshelík engízsem eken dep bas qatyrdym. Sol uaqytta ízdene júríp, TMD elderíníń bírazynda áıelderge arnalǵan avtomekteptíń bar ekenín bíldím, sóıtíp osy oıǵa bekíndím. Avtomektepterdí qarasam, kóbí ózderín qūnsyzdandyryp jíbergen, baǵasy 15-20 myń teńge, jalǵa alǵan orny eń arzan jer, eshkím barmaıtyn, arenda ótpeıtín jerge baryp otyr, kóbíne jertólede ornalasqan. Sodan keıín men eń qymbat, jaıly, jaqsy oryndy tańdauym kerek degen oımen osy mekteptí ashtym, ózímníń oıymsha, bíz sıyaqty qymbat arenda tóleıtín avtomektep joqtyń qasy, kóbíníń jalǵa alu aqysy 60-70 myńnan aspaıdy. Mekteptí ashudaǵy eń basty maqsatym – joldaǵy kólík apatyn azaıtuǵa tamshydaı bolsa da úles qosu. Statıstıkany qarasań, kólík apatynyń sany men odan kóz jūmǵandar turaly aqparattan jan túrshígedí. Meníń mektebímníń basty erekshelígí – jolda júru erejeleríne basa nazar audaru, kuálíktí kím kóríngen ala beretín boldy ǵoı, bíraq sonyń íshínde erejení tolyq bíletínder az. Júrgízushí kuálígín satatyn adamdardyń qalaı ūıyqtaıtynyna tańym bar, ereje bílmeıtín, kólíktí syıǵa alǵan adamǵa aqshasyn alyp, kuálíktí bere salady, sonyń kesírínen talaı apat bolyp jatyr. Men ózímníń mektebímde oqyǵan qyzdarǵa mūndaı jolmen kuálík almaudy qatty basyp aıtamyn, óıtkení mūnyń ar jaǵynda adamnyń taǵdyry tūr, ol oıynshyq emes. 2023 jyly Almaty tūrǵyndaryna 4 mlrd aıyppūl salynsa, byltyr 10 mlrd aıyppūl tólegen, būl tsıfr kuálík satatyndar men satyp alatyndardy oılantsa eken.»
Arularǵa kólík júrgízudíń ońaı emes ekení anyq. Qyz-kelínshektíń kóbí oǵan qyzyqqanymen, qorqynyshty jeńu qıyn. Osyndaı qorqynyshpen betpe-bet kelíp, jeńíske jetken bloger Aqerke Ábílhan ózíníń tájírıbesímen bólístí:
«Kólík júrgízu men úshín de qıyn, qorqynyshty dúnıe bolǵan. Ózím kólík júrgízuím kerek dep oılaǵan da emespín. Qaskeleńde tūramyn, sharuanyń bárí qalada, ekí ortada qatynaudan sharshaımyn, taksıge de kóp aqsha jūmsaımyn, sóıtíp zoryǵyp ketken kezde osy aqshaǵa bír kólík alatyn uaqyt óttí ǵoı degen oı keldí. Sóıtíp avtomektepke baryp, ınstruktordyń kómegímen onyń talaı shashyn aǵartyp júríp úırendím. Úırengeníme 1 jyl uaqyt ótíp, kólíkke otyrmaǵasyn qaıtadan bílgenímdí ūmytyp qaldym. Bír kúní joldasym oıda joqta Kia Morning degen kíshkentaı kólík syılady, mende ol kezde júrgízushí kuálígí de joq. Sodan 3-4 aı uaqyt óttí, kuálík te aldym, sóıtíp rulge otyryp júrgízíp kettím. Dál sol uaqytta ómírímníń qıyn bír kezeńín bastan keshíríp júrgen kezím edí, anam ómírden ótken, jańadan kólík júrgízíp júrgen soń qalaı būramyn, qaıtíp qoyamyn dep basym qatyp bar zeıíním jolda boldy, bír jaǵynan būl mení qaıǵymnyń jeńíp ketpeuíne de kómek boldy. Bar yntamdy salyp úırengen soń ońaı sıyaqty kóríníp kettí. Qazír míne sol kíshkentaı kólíkten LEXUS 570-ke kóshtím.»
Názík jandynyń bárí bírdeı kólík júrgízudí tek qyzyǵushylyqtan ǵana meńgermeıdí. Kólík tízgíníne otyrudyń májbúrlí sebebí de bar. Qala kóshesínde taksı qyzmetín kórsetíp, nápaqasyn tauyp júrgen Gúlnaz Saılaubaıqyzy kólík tízgíndeudí kúnkórístíń qamy úshín úıreníptí:
«Bírneshe jyl ístegen jūmysymnan qysqartuǵa ūshyrap, jūmyssyz qaldym. Basqa jūmys ízdep edím, oıymnan shyǵatyn qyzmet tabyla qoımady. Almaty sıyaqty qymbat shaharda bír ǵana otaǵasynyń jalaqysymen bala-shaǵany taryqtyrmaı ómír súru múmkín emes. Oılana kele kólík júrgízudí úırenuge bel baıladym, bíraq ol kezde tūraqty taksıst bolyp ketemín degen nıetím bolǵan joq. Būl jūmysqa dál sol uaqyttaǵy qarjylaı máselemdí sheshíp alaıyn dep kírísíp edím, qazír úıreníp qaldym. Tabysym da jaqsy, grafıktí de ózím retteımín, sondyqtan būl men sıyaqty otbasyly áıelge laıyqty jūmys dep oılaımyn. Áu basta anam men enem qatty qarsy bolǵan, búgínde olardyń da kózí úırendí, típtí syrtqy jūmystaryn maǵan tapsyra salatyn boldy. Osy tabysymnyń arqasynda balalarymnyń qalauyna shek qoımaımyn, kólígímdí de jańalap aldym, aıyna 700 myńdaı tabys tabamyn. Almatyda kólík júrgízu kímge bolsyn ońaı emes, kólík te, keptelís te kóp, uaqyt ta jetpeıdí, únemí stress bolady. Bíraq jūmystyń ońaıy bar ma degen kózqaraspen qaraımyn da, Qūdaıyma syıynyp alyp, kúnde jolǵa shyǵamyn. Jolda júrgen soń túrlí adammen kezígesíń, kóshede kólík míngen áıeldí kórse syılamaq túgílí, qyspaqtap esíńdí shyǵaratyn, ashuyńa tıetín azamattar da bar. Solarǵa tańǵalam, erteń olardyń qyzynyń da meníń ornymda otyrmasyna kím kepíl, nege túsínístíkpen qaramaıdy dep qarnym ashady, kópke topyraq shashpaımyn, jol bergísí kelíp tūratyn márt jígítter de bar, olarǵa alǵys aıtamyn. 10 jyl taksı qyzmetímen aınalysqandaǵy túıgen oıym – adam kólíkke otyrǵanda mínezí ózgermeıdí, ol ómírde qandaı bolsa, kólíkte de, jolda da sondaı, álgí men aıtqan azamattarǵa qatysty da osyny aıtar edím.»
Erler qauymyna degen taksıst kelínshektíń ókpesín estígen soń, kólíktegí azamatty sózge tarttyq. Almatylyq Eldos Bauyrjan kólíktegí qyz-kelínshekter turaly oıyn bylaı jetkízdí:
«Almatynyń keptelísí bízdíń júıkemíz ben sabyrymyzdyń synaǵy sıyaqty, ózímníń de bírneshe ret kólíktegí qyzdarǵa ashuym kelíp, jol bermeı qoıǵan kezím boldy. Qazír ózímdí tárbıelep kele jatyrmyn, kóbíne ótkízíp jíberuge, sıgnal basyp, mazasyn almauǵa tyrysamyn. Bíraq shydamyńdy tauysyp jíberetín, jolda qatty sasqalaqtaıtyn áıelder bolady, sondaı kezde «osylar nege úıínde otyrmaıdy» dep jynyń keledí. Ózímníń kelínshegímníń kólík júrgízuíne rūqsat bermeımín, sebebí maǵan ūnamaıdy.»
Al kólík júrgízetín arulardyń psıhıkasyna qandaı kúsh túsedí degen sūraqqa Tūran unıversıtetí "Psıhologıya" Joǵary mektebíníń senıor-lektory, psıholog Gúlnūr Ysqaq bylaı dep jauap berdí:
«Kólík tízgínínde otyrǵan kezde kez kelgen adamnyń tanymdyq protsesteríníń bárí íske qosuly tūrady. Bír ǵana zeıíndí alatyn bolsaq, onyń ózí bírneshe qyzmet atqarady, qarapaıym tílmen túsíndírsem, bír uaqytta ayaqpen pedaldí basyp, bír qolmen tízgín ūstap, ekínshí qolmen telefonmen sóılesíp, aınaǵa qarap otyramyz, yaǵnı kólík júrgízgen adamnyń psıhıkasy belsendí jūmys ístep tūrady. Būǵan qosa aldymdaǵy kólík kílt toqtap qalmasyn, ízímdegí kólík soǵyp ketpesín, jan-jaqtan eshkím jol kesíp júrmesín degen alańdauly kóńíl-kúı adamda stress tudyrady. Oılaudyń da analız, sıntez degen funktsıyasy ylǵı qosuly tūrady. Kólík tízgíníndegí adamda únemí alańdaushylyq, kúızelís pen mazasyzdyq deńgeıí kóteríńkí bolady, sonyń áserínen be eken, baıqauymsha, ruldegí áıelderdíń kóbínde artyq salmaq bolmaıdy. Kúndelíktí jūmysqa avtobuspen qatynaıtyn áıelde ondaı jauapkershílík, joldaǵy jaǵdaıǵa alańdau degen joq, al kólík júrgízetín áıel bír mezette bírneshe qyzmettí atqaryp, onyń mıynda da, fızıkalyq denesínde de tynyshtyq bolmaıdy. Áıel adamnyń úıíndegí sansyz sharuasyna, qyzmetíndegí kásíbı míndetíne qosa kólík tízgíndeu de úlken bír júk deuge bolady.»
