Eskí Jańa jyl - yulıan jáne grıgorıan kúntízbeleríníń aıyrmashylyǵyna baılanysty paıda bolǵan erekshe mereke. Ol eskí salt boıynsha Jańa jyldy bíldíredí jáne ol eskí kúntízbege saı, 13 qańtardan 14 qańtarǵa qaraǵan túní atap ótíledí. Qazírgí tańda ony merekelemeıdí, deıtūrǵanmen eske alyp, "eskíshe" toılaıtyndar neken-sayaq. Eskí Jańa jyl atauy qaıdan shyqty? Mūny Aqshamnews.kz tílshísí zerttep kórdí.
Tarıhy qalaı paıda boldy?
1918 jyly bolshevıktík úkímet Reseıde qoldanylyp kelgen yulıan kúntízbesínen bas tartyp, grıgorıan kúntízbesíne kóshtí. Yulıan kúntízbesí Rım ımperıyasy dáuírínde jasalyp, ejelgí astronomıyalyq túsíníkterge negízdelgen. Al grıgorıan kúntízbesí XVI ǵasyrda engízílíp, uaqytty esepteude anaǵūrlym dál boldy.
Ekí kúntízbe arasyndaǵy aıyrmashylyq 13 kúndí qūrady. Kúntízbení ózgertu turaly dekretke sáıkes, 1918 jylǵy 14 aqpannan keıíngí kún bírden jańasha eseptele bastady. Osylaısha, eskí kúntízbe boıynsha Jańa jyl halyq jadynda saqtalyp, "Eskí Jańa jyl" degen ataumen beıresmı merekege aınaldy.
Dínı kózqaras
Orys pravoslav shírkeuí grıgorıan kúntízbesíne ótpeı, yulıan kúntízbesín saqtap qaldy. Sol sebeptí pravoslav álemínde Rojdestvo 7 qańtarda atap ótíledí, al katolık elderínde ol 25 jeltoqsanǵa sáıkes keledí.
Pravoslav dástúrínde Jańa jyl 14 qyrkúıekte bastalady jáne ol Isa paıǵambardyń tuǵan kúnínen emes, álemníń jaratyluynan bastap esepteledí. Al 1 qańtar kúní shírkeude qasıettí azapker Vonıfatıı eske alynady.
Eskí Jańa jyl qaı elderde toılanady?
Eskí Jańa jyldy tek Reseıde ǵana emes, būrynǵy KSRO elderínde, sondaı-aq Gretsıyada, Serbıyada, Chernogorıyada, Aljırde, Tunıste jáne basqa da memleketterde atap ótedí. Būl elderdíń barlyǵynda merekeníń paıda boluy kúntízbe auysuymen baılanysty, alaıda árqaısysynyń ózíndík dástúrlerí bar.
Mysaly:
- Shveıtsarıyanyń nemís tíldí aımaqtarynda 13 qańtarda eskí Áulıe Sılvestr kúní atap ótíledí;
- Makedonıyada eskí kúntízbe boıynsha Jańa jylda karnavaldar ūıymdastyrylady;
- Uelste Hen Galan festıvalí ótíp, balalar úılerdí aralap, táttíler jınaıdy.
Mereke kezíndegí yrymdar
"Jańa jyldy qalaı qarsy alsań, bír jyldy dál solaı ótkízesíń" degen sózderdíń eskí jańa jylǵa da qatysy bar. Sol sebeptí qańtardyń 13-nen 14-ne qaraǵan túní qonaqtar ádemí kıíníp, mol dastarhan jayuǵa tıís. Sondaı-aq, mereke túní úıge kópbalaly qonaq bírínshí kírse, molshylyq bolady dep yrymdaǵan.
Būdan ózge adamdar jyldyń qalaı ótetínín aua raıyna qarap boljaǵan. Mysaly, jel ońtústíkten soqsa, būl bír jyl boıy kúnníń jyly árí adamdar júregíníń meıírímge toly bolatynyn bíldírgen. Al jel batystan soqsa, būl bír jyl boıy sút pen balyqtyń, aspannyń ashyq boluy jemís-jıdektíń mol bolatynynyń belgísí.
Eskí jańa jyl túnínde ne ísteuge bolmaıdy?
Eń bastysy - būl kezde qaryz almau jáne bermeu. Áıtpese, jyldy osylaı ótkízetín bolasyz.
Eskí jańa jyldy tek áıelder qauymymen bírge qarsy almaǵan jón. Áıtpese jyl boıy jalǵyzsyrap ótedí degen de sením bar.
Būl kúní qoqys tastap, úı jınamaǵan da jón. Áıtpese qoqyspen bírge sáttílík te ketíp qaluy múmkín. Mūnyń ornyna aldyn ala jınastyryp, mereke kezínde demaluǵa tyrysqan dūrysyraq.
Búgínde Reseı halqynyń shamamen jartysy eskí Jańa jyldy merekelík dastarqan basynda atap ótedí. Sonymen qatar muzeıler men mádenı mekemeler būl kúnge arnalǵan kórmeler men tanymdyq sharalar ūıymdastyrady.
Bízdíń elde eskí jańa jyldy toılaıtyndar qarasy kóp emes. Resmı merekelenbese de, halyq arasynda kóńíl-kúı úshín qańtardyń 13-14 aralyǵynda bas qosyp, otyrys jasap, ony merekeleıtínder kezdesíp jatady.