Eski Jańa jyl - ıýlıan jáne grıgorıan kúntizbeleriniń aıyrmashylyǵyna baılanysty paıda bolǵan erekshe mereke. Ol eski salt boıynsha Jańa jyldy bildiredi jáne ol eski kúntizbege saı, 13 qańtardan 14 qańtarǵa qaraǵan túni atap ótiledi. Qazirgi tańda ony merekelemeıdi, deıturǵanmen eske alyp, "eskishe" toılaıtyndar neken-saıaq. Eski Jańa jyl ataýy qaıdan shyqty? Muny Aqshamnews.kz tilshisi zerttep kórdi.
Tarıhy qalaı paıda boldy?
1918 jyly bólshevıktik úkimet Reseıde qoldanylyp kelgen ıýlıan kúntizbesinen bas tartyp, grıgorıan kúntizbesine kóshti. Iýlıan kúntizbesi Rım ımperıasy dáýirinde jasalyp, ejelgi astronomıalyq túsinikterge negizdelgen. Al grıgorıan kúntizbesi XVI ǵasyrda engizilip, ýaqytty esepteýde anaǵurlym dál boldy.
Eki kúntizbe arasyndaǵy aıyrmashylyq 13 kúndi qurady. Kúntizbeni ózgertý týraly dekretke sáıkes, 1918 jylǵy 14 aqpannan keıingi kún birden jańasha eseptele bastady. Osylaısha, eski kúntizbe boıynsha Jańa jyl halyq jadynda saqtalyp, "Eski Jańa jyl" degen ataýmen beıresmı merekege aınaldy.
Dinı kózqaras
Orys pravoslav shirkeýi grıgorıan kúntizbesine ótpeı, ıýlıan kúntizbesin saqtap qaldy. Sol sebepti pravoslav áleminde Rojdestvo 7 qańtarda atap ótiledi, al katolık elderinde ol 25 jeltoqsanǵa sáıkes keledi.
Pravoslav dástúrinde Jańa jyl 14 qyrkúıekte bastalady jáne ol Isa paıǵambardyń týǵan kúninen emes, álemniń jaratylýynan bastap esepteledi. Al 1 qańtar kúni shirkeýde qasıetti azapker Vonıfatıı eske alynady.
Eski Jańa jyl qaı elderde toılanady?
Eski Jańa jyldy tek Reseıde ǵana emes, burynǵy KSRO elderinde, sondaı-aq Gresıada, Serbıada, Chernogorıada, Aljırde, Týnıste jáne basqa da memleketterde atap ótedi. Bul elderdiń barlyǵynda merekeniń paıda bolýy kúntizbe aýysýymen baılanysty, alaıda árqaısysynyń ózindik dástúrleri bar.
Mysaly:
- Shveısarıanyń nemis tildi aımaqtarynda 13 qańtarda eski Áýlıe Sılvestr kúni atap ótiledi;
- Makedonıada eski kúntizbe boıynsha Jańa jylda karnavaldar uıymdastyrylady;
- Ýelste Hen Galan festıvali ótip, balalar úılerdi aralap, táttiler jınaıdy.
Mereke kezindegi yrymdar
"Jańa jyldy qalaı qarsy alsań, bir jyldy dál solaı ótkizesiń" degen sózderdiń eski jańa jylǵa da qatysy bar. Sol sebepti qańtardyń 13-nen 14-ne qaraǵan túni qonaqtar ádemi kıinip, mol dastarhan jaıýǵa tıis. Sondaı-aq, mereke túni úıge kópbalaly qonaq birinshi kirse, molshylyq bolady dep yrymdaǵan.
Budan ózge adamdar jyldyń qalaı ótetinin aýa raıyna qarap boljaǵan. Mysaly, jel ońtústikten soqsa, bul bir jyl boıy kúnniń jyly ári adamdar júreginiń meıirimge toly bolatynyn bildirgen. Al jel batystan soqsa, bul bir jyl boıy sút pen balyqtyń, aspannyń ashyq bolýy jemis-jıdektiń mol bolatynynyń belgisi.
Eski jańa jyl túninde ne isteýge bolmaıdy?
Eń bastysy - bul kezde qaryz almaý jáne bermeý. Áıtpese, jyldy osylaı ótkizetin bolasyz.
Eski jańa jyldy tek áıelder qaýymymen birge qarsy almaǵan jón. Áıtpese jyl boıy jalǵyzsyrap ótedi degen de senim bar.
Bul kúni qoqys tastap, úı jınamaǵan da jón. Áıtpese qoqyspen birge sáttilik te ketip qalýy múmkin. Munyń ornyna aldyn ala jınastyryp, mereke kezinde demalýǵa tyrysqan durysyraq.
Búginde Reseı halqynyń shamamen jartysy eski Jańa jyldy merekelik dastarqan basynda atap ótedi. Sonymen qatar mýzeıler men mádenı mekemeler bul kúnge arnalǵan kórmeler men tanymdyq sharalar uıymdastyrady.
Bizdiń elde eski jańa jyldy toılaıtyndar qarasy kóp emes. Resmı merekelenbese de, halyq arasynda kóńil-kúı úshin qańtardyń 13-14 aralyǵynda bas qosyp, otyrys jasap, ony merekeleıtinder kezdesip jatady.