2024 jyly 29-shy Halyqaralyq Pusan kınofestıvalínde álemdík premerasy ótkennen berí «Ábíl» fılmí halyqaralyq festıvaldík aınalymda sáttí kórsetílíp keledí, – dep habarlaıdy aqshamnews.kz tílshísí.
Osy uaqyt íshínde tuyndy europalyq jáne azıyalyq kórermender men kınosynshylardyń nazaryn audaryp, bírqatar bedeldí festıvalderde joǵary baǵalandy. Atap aıtqanda, fılm Vezuldegí Halyqaralyq azıyalyq kınofestıvalínde, Dakka halyqaralyq kınofestıvalínde jáne Nantada ótetín Kavkaz, Baltyq, Ortalyq Azıya men Shyǵys Europa elderíníń kınosyna arnalǵan festıvalde júldelí boldy.
Jańalyqtardyń basty taqyrybyna aınalǵan Elzat Eskendírdíń debyuttík fılmí ūzaq sapardan keıín Qazaqstandyq tūsaukeseríne de jettí. 22 mausym kúní Almaty qalasynda kórsetílím ótkízíldí. Al 25 mausym tuyndy prokatqa shyǵarylyp, kórermenderdí jınaı bastady.
«Ábíl» 1993 jylǵy kezeńdí qamtyp, Keńes úkímetíníń qūlauy men naryqtyq ekonomıkaǵa kóshu úderísíne oralady. Osy ózgerísterge baılanysty halyq qūndylyqtardy sūraqqa qoyatyn uaqytqa tap keledí. Mal-múlík jekeshelendírílgennen auyl tūrǵyndary arasynda ádíletsízdík oryn alyp bastaıdy. Sodan basty keıípker óz múlígín saqtap qalu úshín qıynshylyqtarmen bettesuge májbúr bolady.
Fılm bír kadrmen túsírílgen epızodtan bastau alady. Ortada – mal bólínísíne baılanysty sanau júrgízíp, qūjattarǵa qol qoıǵyzyp jatqan sát. Osy sátten bastap-aq stılıstıka derektílíkke, onyń íshínde baqylaushylyqqa jaqyndasqanyn baıqaımyz. Kamera belgílí bír deńgeıde kuáger qyzmetín atqaryp, keńístíkte ózíndík materıaldyq qatysu áserín qalyptastyrady. Būl retsıpıenttíń vızualdy aqparatty qabyldaudaǵy ekran men sana arasyndaǵy shekarasyn keńeıtkendeı. Oqıǵanyń bayau árí bírkelkí rıtmí de atalǵan maqsattyń oryndaluyna yqpaldasa túsken. Atap ótílgen erekshelíkter Elzat Eskendírdíń kınematografıyalyq qoltańbasy úshín kezdeısoq emes. Tūńǵysh tolyqmetrajdy tuyndysyndaǵy būl estetıka onyń halyqaralyq deńgeıde tanylǵan qysqametrajdy «Ólíara» fılmímen tíkeleı sabaqtasyp jatyr. Ekí fılmde de keńístík keıípkerlerdíń íshkí alasapyranynyń aınasyna aınalady. Onyń baqylaushy kamerasy dál bír uaqyt aǵynyn toqtatyp qoıǵandaı áser beredí.
Sıpattalǵan vızualdy qatar osylaısha qatparly effekt qaldyratyn kúshke ıe. Kórermen rejısser qūrǵan keńístíkke bírtíndep úńíle, negízgí ıdeyaǵa qaraı qadamdaıdy. 90-shy jyldarda oryn alǵan sayası, ekonomıkalyq jáne áleumettík ózgerístíń salmaǵyn sezínuge múmkíndík beredí. Fılmde tarıhı konteksttíń kórínísí bír shańyraqtyń ómírí arqyly beınelene, oqıǵanyń autentıvtílígí arttyrylǵan. Negízgí nazar halyqtyń óz tírshílígín ózgerísterge beıímdeuí men aınaladaǵy jańalyqtardy qabyldauyn kórsetuge audarylǵan. Ahual otbasy íshínde de kıkíljíń tudyrady. Qoǵamnyń tūraqsyzdyǵynyń saldary Ábíldíń ūly Tókenníń beınesínde ashylǵan. Oquyn toqtata tūryp, dostarymen ísín jalǵastyru úshín ákesínen mal sūramaq bolyp edí. Degenmen, ūrpaqtardyń dúnıetamyndaǵy aıyrmashylyq kelísím tudyrtpaıdy. Ábíl ómírín adal eńbekke arnaı, aqyrynda óz úlesín saqtauǵa úmíttenedí. Júıe kúıregennen keıín áleumettík kepíldíktíń tūraqtylyǵy shaıqala tústí. Tóken bolsa, óz ákesíne tıesílí senímnen ada. Osy tūrǵydan alǵanda, keıípkerler arasyndaǵy qarama-qaıshylyq jeke otbasylyq janjaldan górí, ekí qoǵamdyq júıeníń qūndylyqtyq qaqtyǵysyn beıneleıdí. Atalǵan qaqtyǵys kadr kompozıtsıyasynyń qūryluynan da óz jalǵasyn tapqan. Úı íshíndegí sahnalarda kóbíne kyaroskuro ádísí qoldanylǵan. Jaryq pen kóleńke kontrasty kadr tereńdígín baıytyp, dastarqan basynda otyrǵan otbasynyń keıpín aldyńǵy planǵa shyǵarady. Mūndaı jaryq sheshímí otbasy múshelerí arasyndaǵy kózge kórínbeıtín psıhologıyalyq alshaqtyqty aıqyndap, qoǵamdaǵy tūraqsyzdyqtyń jeke adamnyń íshkí álemíne deıín áser etkenín vızualdy túrde jetkízedí.
Fılmdegí basqa keıípkerler de qauym músheleríníń reaktsıyalyq áreketterí qandaı bolǵanyn ashyp kórsetedí. Máselen derlík, bólínísten óz paıdasyn kórmek bolǵan Bolat bírde: «Qolda bılík tūrǵanda suǵa tússeń de zalal joq» - dep tíl qaıyrady. Būl sózder onyń bar bolmysynyń sıpatyn ashady. Bolattyń beınesí Ábílge qarsy keltírílgenímen, ony da tolyqqandy terís keıípker dep qarastyruǵa kelmeıdí. Sebebí atalmysh tuyndy jańa dáuírge qadam basar aldyndaǵy ótpelí kezeńníń qaldyrǵan ízíne baılanysty refleksıya jasauǵa baǵyttalǵan. Ekonomıkalyq ózgeríster resubektıvızatsıyaǵa ıtermeleıdí. Adaptatsıyalyq úderís adam balasynyń boıyndaǵy jaqsy da, jaman tūstardy oyatty. Ábíldíń janyn qınaǵan oılarymen bólísken sahnasynda jauapqa: «Qazír ógíz adam kerek emes, túlkí adam kerek» - degen sózderdí estuínen de adamdardyń tańdau sheńberíníń ólshemín kóre alamyz. Eger basty keıípkerdíń ózín «ógíz adam» desek, onda Bolat «túlkí adam» keıpíne ıe. Mūndaı allegorıyalyq sıpat keıípkerlerdíń basty qasıetterín aldyńǵy qatarǵa shyǵaruǵa kómektesedí. Osylaısha, Ábíl men Bolattyń qarama-qarsylyǵy jeke adamdar arasyndaǵy tartystan áldeqaıda keń maǵynaǵa ıelenedí. Bírí – adal eńbekke, tūraqtylyq pen adamgershílík qaǵıdalaryna súıengen keńestík dúnıetanymnyń ókílí bolsa, ekínshísí – jańa naryqtyq qatynastar qalyptastyrǵan ıkemdí, jaǵdaıǵa beıímdelgísh tūlǵanyń kórínísí. Būl tartys áleumettík sheńbermen shektelmeı, adamzat tarıhyndaǵy alǵashqy qūndylyqtyq bólínís – Ábíl men Qabyl arhetıpíníń metafızıkalyq astaryn ashady. Erlan Tóleutaıdyń somdauyndaǵy keıípkerge tıístí esímníń beríluí de onyń taǵdyrlyq traektorıyasyn aldyn ala belgílep tūrǵandaı. Ol – adamzat tarıhyndaǵy alǵashqy jazyqsyz qūrban atanǵan Ábíldíń (Avel) arhetıptík deńgeıíne kóterílgen beıne. Mıftík-dínı tanym boıynsha Ábíldíń ólímídúnıeqońyzdyq pen qyzǵanyshtan tuǵan bastapqy qaqtyǵys edí.
Būl oıdy odan árí jetíldíru nysanynda tūrǵyndardyń qoı bastaryn bólíp-jıǵan sahnasyn mysalǵa keltírelík. Qyzyǵy fılmníń basym bólígínde dıalogtardyń moldyǵyna aktsent qoıylady da, kulmınatsıyalyq sátterde únsízdík ortaǵa shyǵady. Būnyń arqasynda refleksıyaǵa keńístík berílíp qana qoımaı, dramalyq áser kúsheıtíle túsedí. Dál osy dybystyq sheshím mysalǵa alynǵan sahnada aıqyn kórínís tapqan. Adamdardyń mal-túlíktí alyp ketíp jatqan áreketteríníń belsendí kórínísínen keıín írí plandaǵy Ábíldíń júzínde jazylǵan íshkí kúızelís dybystyń báseńdeluímen súıemeldengen. Osynyń arqasynda protagonısttíń íshkí álemíne kópír salynǵan deuge keler. Sol sebeptí fılmde dybys tek atmosfera qalyptastyru qyzmetímen shektelmeı, keıípkerdíń íshkí dramasyn jetkízetín mańyzdy qūralǵa aınalǵan.
Qoryta aıtqanda, «Ábíl» qoǵamdyq transformatsıyanyń adam bolmysyna tıgízgen yqpalyn kınematografıyalyq tíl arqyly paıymdaıtyn avtorlyq tuyndy retínde erekshelenedí. Elzat Eskendír tarıhı kezeńdí baǵalaudan nemese oǵan naqty úkím shyǵarudan górí, ózgerísterdíń adam sanasynda, moraldyq tańdaularynda jáne kúndelíktí qarym-qatynastarynda qalaı kórínís tapqanyn baqylauǵa úńíledí. Sondyqtan atalmysh fılmníń táuelsízdík kezeńíne arnalǵan tarıhı dramalardyń qataryn tolyqtyryp qana qoımaı, qazírgí qazaqstandyq avtorlyq kınonyń álemdík dıskurspen úndese alatyn kórkemdík áleuetín de saqtaıtyny anyq.
Quandyq Ázıza
Kınosynshy