Jańa jyl aldynda ekonomıkalyq ahualǵa den qoıyp, keler jyldan ne kúterímízdí boljap-baǵamdaıtynymyz ras. Dese de, osy tūsta arnaıy mamannyń saraptamasyna júgíngenímíz abzal. Aqshamnews.kz tílshísí ekonomıst Aıbar Oljaıdyń píkírín alyp, jyl ayaǵynda álemde bolyp jatqan ekonomıkalyq qūbylystardyń Qazaqstanǵa áserí jaıly, 2026 jyly eskeru kerek qarjylyq qūıtyrqylyqtar turaly sūrap bíldí. Qymbatshylyqtan qınalmaı ótíp, keler jyly qarjyńyzdy dūrys basqarǵyńyz kelse, materıaldy mūqıyat oqyńyz.
Aıbar Oljaı
ekonomıst, qarjy sarapshysy
Dollar nege arzandady? Endí kútemíz?
Aıbar Oljaıdyń aıtuynsha, qazírgí teńge baǵamyn túsínu úshín aldymen álemdegí jaǵdaıǵa qarau kerek. Kóptegen írí ortalyq bank ınflyatsıya báseńdeı bastaǵan soń, bazalyq mólsherlemelerín bírtíndep tómendetuge daıyndalyp jatyr. AQSh-taǵy Federaldyq rezerv júıesí de (FRJ) mólsherlemení 0,25 paıyz punktke túsíru josparyn talqylap jatyr. Būl búkíl álemge soǵylǵan sıgnal boldy.
"Dál osy uaqytta bízdíń Ūlttyq bank kerísínshe, ınflyatsıyany qatań baqylauda ūstau úshín "qyrandar" pozıtsıyasyn tańdady da, bazalyq mólsherlemení óte joǵary deńgeıde saqtap qaldy. Jyl basynan berí 18% deńgeıínde ūstap otyr. Sonyń nátıjesínde arbıtraj úshín óte qolaıly múmkíndík paıda boldy", - deıdí Aıbar Oljaı.
Ne jaǵdaı boldy?
-
Álemde dollar men eurodaǵy kírístílík tómendep barady;
-
Qazaqstanda teńgemen salynǵan qysqa merzímdí qaǵazdar (Qazynashylyq oblıgatsıyalar, depozıtter) óte joǵary kírís beredí;
-
Investorlar da, spekulyanttar da dollaryn satyp, teńge aktıvterín satyp ala bastady – sebebí teńgede tabys joǵary, al keıín qaıtadan dollarǵa oraluǵa bolady.
Sondyqtan da teńgege degen qysqa merzímdí sūranys kúrt ósíp, bırjada dollardy jappaı satyp, teńge alǵan oıynshylar kóbeıdí. Qysqa ǵana uaqytqa dollar 494 teńgege deıín tústí. Būl - naryqtaǵy "tepe-teńdík baǵamy" emes, artyq kapıtaldyń az uaqyttaǵy shabuylynyń nátıjesí.
Dollardyń arzandauy da - qauíp. Nege?
Sarapshynyń píkírínshe, būl jaqsy sıyaqty kóríngenímen, íshkí jaǵynan táuekelí de bar. Úkímet byudjetke Ūlttyq qordan aqsha audarǵanda, ony aldyn ala belgílí bír baǵammen josparlaıdy. Mysaly, shamamen 540 teńgeníń aınalasynda jylyna 2,2 trln teńge transfert kerek bolsa, "osynsha dollar satamyz" dep esep jasalady.
"Eger naryqta dollar 500-ge deıín túsíp ketse, sol 2,2 trln teńgení jabu úshín Ūlttyq qordan kóbírek dollar jaǵuǵa tura keledí. Álbette, būl qordyń jaǵdaıyn álsíretedí", – deıdí Aıbar Oljaı.
Sarapshy boljamy qandaı?
Sondyqtan ekonomıstíń bazalyq stsenarıı ūsyndy:
-
qysqa merzímde (aldaǵy aılar) – teńge baǵamy 500 shamasynda "oınap", bíraq 540 aınalasyndaǵy deńgeıge qaıta juyqtaıdy;
-
orta merzímde – Ūlttyq qor men byudjetke yńǵaıly bolatyn dálíz saqtaluy kerek, áıtpese qor resursy tym tez tozady.
QQS 16%-ǵa ósse, kím ūtylady: bıznes pe, halyq pa?
QQS mólsherlemesín 16 paıyzǵa kóteru bastamasy kópshílíktí shoshytqany ras. Aıbar Oljaı būl jerde eń mańyzdy nárse – QQS-tyń tabıǵatyn dūrys túsínu deıdí.
"QQS atauy "salyq bıznesten alynady" degendeı kóríngenímen, shyn mánínde ol - tūtynushy túptep kelgende tóleıtín salyǵy. Yaǵnı dúkendegí, servıstegí, qyzmettegí ár chekpen bírge sol salyqty halyq ózí tóleıdí", – deıdí ol.
Salyq baǵaǵa qalaı áser etedí?
Aldymen QQS-qa qatty táueldí sektorlar:
- Sauda (dúkender, supermarketter);
- Qyzmet kórsetu (kafeler, salondar, tūrmystyq qyzmet);
- Keıbír ımportqa táueldí tauarlar.
Bızneske soqqy qaı tūstan tıedí?
- Ūsaq jáne shaǵyn bıznes úshín basty másele – ótímdílík pen sūranys;
-
Eger halyqtyń qaltasy qysyla bastasa, aınalym azayady;
-
Baǵany tolyq kóterse – klıent ketedí, kótermese – marja qysqarady.
Qarapaıym tūtynushyǵa áserí:
- QQS – janama salyq, sondyqtan onyń salmaǵy chekke keledí;
-
Baǵa ósímín bírden bárí sezbeuí múmkín, bíraq 2026 jyly bírtíndep "joǵary bazamen" ómír súruge kóshemíz;
-
Ásírese tabysy tómen otbasylar úshín būl auyrlau tıedí.
"2026 jyldyń ekínshí jartysynan bastap jańa baǵalarǵa úıreníp, ınflyatsıya bírtíndep bayaulaıdy degen stsenarıı bar. Bíraq 2025–2026 jyldar – qymbatshylyqqa beıímdelu kezeńí bolady", – deıdí ekonomıst.
"Halyq bírtíndep qolma-qol aqshaǵa kóshedí"
Áleumettík jelíde QQS, baǵa, tarıfter, ıpoteka, azyq-túlík jaıly shaǵym kóp. Bíraq būl ún joǵaryǵa "ótpeı" jatqandaı áser bar.
"Eger eldegí ózgerísterge bízdíń reaktsıya tek áleumettík jelídegí emotsıya deńgeıínde qalsa, ol sayasat pen ekonomıkadaǵy naqty sheshímderge tolyq áser ete almaıdy. Bízde resmı arnalar arqyly ūsynys, saraptama, balama nūsqalar azdau túsíp jatyr", - deıdí sarapshy.
Būl tendentsıya jalǵasa berse, qandaı qauípter tuyndaıdy?
-
Sením daǵdarysy. Halyq "aıtyp jatyrmyz, bíraq eshteńe ózgermeıdí" dep oılaı bastaıdy;
-
Kóleńkelí ekonomıka. Salyq ósedí, bíraq adamdar ony aınalyp ótudíń jolyn ízdeıdí – konvert, qolma-qol, "cheksíz" sauda kóbeıedí;
-
Áleumettík jarylys táuekelí. Ūzaq uaqyt jınalǵan ekonomıkalyq ashu bír uaqytta, kútpegen trıggerden keıín shyǵuy múmkín.
Sondyqtan ekonomıstíń oıynsha, reforma ázírleushílerí men qoǵamnyń arasynda túsíndíru jūmysy ǵana emes, kerí baılanys júretín naqty arnalar kerek:
-
Bıznes qauymdastyqtarynyń ūsynystary;
-
Sarapshylardyń balama esepterí;
-
Ashyq tyńdaular, shynaıy talqylaular.
"Qymbatshylyq kezeńínde qalaı qorǵanamyz?" – otbasy byudjetíne keńes
Kópshílík úshín eń mańyzdy sūraq – makroekonomıka emes, ózíníń otbasylyq byudjetín qorǵaı alu. Yaǵnı, qymbatshylyq tusa qaıtpek kerek? Aıbar Oljaıdyń pozıtsıyasy mūnda da aıqyn.
Jınaqsyz ómír súru – eń úlken táuekel
"Qazír teńgemen depozıt jınaqtau úshín óte tıímdí kezeń. Bazalyq mólsherleme joǵary, sáıkesínshe depozıttíń kírísí de jaman emes", - deıdí sarapshy.
Eń áuelí – qauípsízdík jastyǵy
– Kem degende 3–6 aılyq shyǵyndy jabatyn somany teńgede jınap qoıǵan dūrys;
– Jalaqy túsken saıyn az ǵana bólígín tūraqty túrde depozıtke jíberu – eń qarapaıym, dese de eń myqty qorǵanys.
Qolda bardy dollarǵa jūmsaudyń qajetí joq
Teńge qazír joǵary paıyzdyń arqasynda jaqsy tabys beríp tūr. Sol úshín barlyq aqshany bírden dollarǵa audaru da tıímdí emes. Ár otbasy úshín qarapaıym nūsqa:
– negízgí bólígí – teńgedegí depozıtte;
– ūzaq merzímdí maqsattarǵa (oqu, írí satyp alu) – az ǵana bólígín valyutada ūstauǵa bolady.
Qaryzǵa abaı bolu
Aıbar Oljaı 2025–2026 jyldardy "qymbatshylyq kezeńí" dep ataıdy. Mūndaı kezde tūtynushylyq nesıení kóbeıtu – táuekel.
Múmkín bolsa, jańa nesıe almau, bar qaryzdy azaıtuǵa tyrysu – anaǵūrlym qauípsíz taktıka.
Úlken satyp alulardy "jetí ret ólshep, bír ret kesíńíz"
Status úshín, "moda úshín" alatyn zattardy keıínge qaldyrǵan dūrys. Al densaulyq, bílím, jūmys qūraly sıyaqty shynymen qajet nárselerge kelgende – "qazír alǵan dūrys pa, álde kútken dūrys pa?" degen sūraqqa aqylmen jauap beru kerek.
Eń myqty qorǵanys – ózíń
Ekonomıstíń oıynsha, ūzaq merzímdí qorǵanys tek depozıt emes: qosymsha daǵdylar, qosymsha tabys kózí, bílímge ınvestıtsıya – kez kelgen devalvatsıyadan da jaqsy qorǵaıdy.
