Qazaqstandaǵy Batys Tyan-Shan aumaǵynda ornalasqan Aqsu-Jabaǵyly qoryǵy bıyl ózíníń 100 jyldyq mereıtoıyn atap ótedí – dep habarlaıdy aqshamnews.kz tílshísí.
Almaty qalasyndaǵy Óńírlík kommunıkatsıyalar qyzmetínde ótken baspasóz konferentsıyasynda «Zoologıya ınstıtutynyń» bas dırektory Roman Yashchenko būl Ortalyq Eurazıyadaǵy eń kóne qoryqtyń YuNESKO «Adam men bıosfera» baǵdarlamasy men Búkílálemdík mūra tízímí ayasynda tanylǵan tabıǵı aumaqtardyń qataryna kíretínín atap óttí. Onyń aıtuynsha, qoryqtyń mereıtoıy Batys Tyan-Shannyń jahandyq ekologıyalyq mańyzyn jáne onyń bíregeı bıoaluantúrlílígín saqtau qajettígín taǵy dáleldep otyr.
Spıkerdíń aıtuynsha, YuNESKO-nyń «Adam men bıosfera» baǵdarlamasy ayasynda Aqsu-Jabaǵyly men Qaratau bıosferalyq rezervaty jūmys ísteıdí. 2015 jyly bekítílgen bírínshísí 357 myń gektardan astam jerdí alyp jatyr. Būl aumaq negízgí, buferlík jáne ótpelí aımaqty bíríktíríp, Batys Tyan-Shan tabıǵı keshenín 75%-ǵa deıín saqtauda mańyzdy ról atqarady.
«Aqsu-Jabaǵyly — bíregeı tabıǵı zerthana. Mūnda shól aımaǵynan basqa Batys Tyan-Shannyń barlyq derlík landshafty bar. Būl rezervat búkíl óńírdíń qūrylymyn beıneleıdí», — deıdí Yashchenko.
Rezervatta óńírdegí omyrtqaly januarlardyń shamamen 79%-y tírshílík etedí, sondaı-aq sırek jáne endemık túrlerdí qosa alǵanda omyrtqasyzdardyń da qanshama túrí bar. Mūnda Qar barysy, Menzbır suyry men Qaratau arqary da tírshílík etedí. Būl túrler halyqaralyq jáne ūlttyq qorǵau tízímíne engízílgen. Sonymen qatar, Ortalyq Eurazıyadaǵy alǵashqy qoryq sanalatyn 1926 jyly qūrylǵan Aqsu-Jabaǵyly qoryǵy bıyl 100 jyldyq merıtoıyn atap ótkelí otyr.
2016 jyly YuNESKO-nyń Búkílálemdík mūra baǵdarlamasy ayasynda Batys Tyan-Shan Qazaqstan, Qyrǵyzstan men Ózbekstan aumaǵyn bíríktíretín transshekaralyq nysan retínde tízímge engízíldí. Qazaqstandaǵy bólígí Qaratau qoryǵy, Aqsu-Jabaǵyly qoryǵy men Saıram-Ógem ūlttyq parkí aumaǵyn qamtıdy, olar bírge bírtūtas tabıǵı júıení qūraıdy.
Būl óńír kúrdelí jer bederímen jáne aıqyn bıíktík beldeumen erekshelenedí, sonyń arqasynda aluan túrlí ekojúıe qalyptasqan. Mūnda shamamen 2000-ǵa juyq ósímdík túrí bar, olardyń 9%-ǵa deıíní endemık. Januarlar dúnıesíne 42 sútqorektí túrí, 238 qūs túrí, sondaı-aq kóptegen omyrtqasyzdar men álemdík mańyzy bar sırek paleontologıyalyq oljalar kíredí.
«Batys Tyan-Shan mádenı ósímdíkter shyqqan shyǵu ortalyqtyń bírí. Mūnda alma, órík, júzím, jańǵaq pen basqa da auyl sharuashylyǵy daqylynyń jabaıy arǵy tekterí ósedí. Būl genetıkalyq qor azyq-túlík qauípsízdígí men ǵylym úshín asa mańyzdy», — deıdí Roman Yashchenko.
Sarapshylardyń aıtuynsha, orman bıoaluantúrlílígíníń joǵary shoǵyrlanuynyń arqasynda óńír Jer sharynyń mańyzdy ekoregıondary tízímíne engízílgen. Onyń aumaǵynda qylqanjapyraqty jáne jalpaqjapyraqty ormandardyń bíregeı úılesímí saqtalǵan, sondaı-aq qar barysy men Menzbır suyry sıyaqty sırek januarlar da kezdesedí.
Qazírgí tańda Qazaqstanda YuNESKO Búkílálemdík mūra tízímíne engízílgen úsh tabıǵı nysan bar: Saryarqa — Soltústík Qazaqstannyń dalalary men kólderí, Batys Tyan-Shan jáne Tūrannyń qońyrjaı beldeudegí shólderí. Olardyń barlyǵy da aıryqsha ámbebap qūndylyǵy bar nysandar retínde tanylyp, halyqaralyq qorǵauǵa alynǵan.
Spıkerdíń aıtuynsha, būl aumaqty odan árí saqtau úshín júıelí jūmys ístep, ǵylymı zertteu júrgízíp, adam men tabıǵattyń tepe-teńdígín saqtau kerek.