Torqaly toıda quanyshtyń shashbauyn kóteríp ózgeníń meıramyn óz toıynan kem kórmeıtín qazaq topyraqty ólímde de tík tūryp qyzmet etudí borysh sanaıdy. Toıǵa jarasymdy dep sońǵy uaqytta túrlí ersí qylyq pen oıdan shyǵarǵan dástúrdí tyqpalaıtyn jūrt qazaly úıdí de «ayamaıtyn» bolǵan. Elímízdíń aımaqtyq erekshelíkteríne saı, ár óńírdíń óz «salty» bary belgílí. Kísí qaıtys bolǵan úıde qazan kóterílmeıtínín, dastarqandy qarapaıym etíp jayu kerektígín eskertíp júrgen moldalar da bar, bíraq qalyptasqan ádet boıynsha ústeldí qaıystyryp taǵam qoyu, kílem taratyp, jyrtys bólu álí qalǵan emes.
Osy turaly jasy seksenge tayaǵan keıuananyń oıyn sūrap edík.
«Toıdyń saltanatynan kem qylmaı dastarqan daıyndaıtynymyz da, jyrtys-shúberekke talasatynymyz da bar, salt-dástúr, joralǵy deımíz ǵoı, osynyń qalmaı kele jatqany bárímízdí oılantady, «tórínen kórí juyq» jasta otyrǵan ózímízdíń erteńímíz ne bolaryn bílmeımíz. Osy jasyma kelgenshe bíraz jerdíń toı-tomalaǵy men ólím-jítímíne kuá boldym, «ár eldíń salty basqa» demekshí, Qyzylordadaǵy qūdamyzdyń qazasyna barǵanda bas-basymyzǵa kílem taratqany típtí tańǵaldyrdy, ol jaqtyń salty solaı eken. Shymkent jaqtyń ólík jóneltuín de kórdím, olar jerge shúberek dastarqan jaıyp, barynsha qarapaıym jasauǵa tyrysady eken. Qazír moldalar qazaly úıge kelgende «qatty jylamańdar, dastarqandy toltyryp jasamańdar» dep eskertíp aıtyp-aq júr, bíraq úıreníp qalǵan jūrt toqtaı almaı jatyr, mūny el bolyp retteu kerek shyǵar, erteńgí kúní óz bala-shaǵamyzdyń basyna da osy kún tuady ǵoı dep, barynsha ádepten aspańdar, jūrttan ozbańdar dep otyramyn, Alla bíledí ǵoı aldaǵyny», dedí Sarqyt Ońdasynqyzy.
Qazaq qaıtys bolǵan adamdy jóneltudíń ońaı emestígín būryn da aıtyp ketken, qazír típtí kúrdeleníp ketken sıyaqty. Jaqynda bír janazaǵa barǵanda ekí kísíníń áńgímesín estídím, ūqqanym, Almatynyń bír jerínde zırat salatyn oryn 8 mıllıon teńgeden satylyp jatyr, ony da tanys arqyly alyp jatqandar bar eken. «Ólgesín qaıda jatqanyń báríbír emes pe, úı salatyn jer almaımyn ba ol aqshaǵa» dedí tyńdap tūrǵan bír kísí. Rasymen qazír beıít salatyn jer de, zırattyń kólemí de ál-auqattyń ólshemí bolyp bara jatqany jasyryn emes. Keıbíreuler záulím zırat soǵu men asta-tók dastarqandy jaqyndarynyń marqūmǵa degen qūrmetí dep baǵamdaıdy. Alaıda ol qūrmet dínı talaptardyń shegínen shyqsa, kerísínshe jaǵdaıǵa soqtyrmaı ma? Osy sūraqtarymyzǵa jauap bergen QMDB «Qamqor-Sharapat» ortalyǵynyń basshysy Meırambek Rsymov bylaı dedí:
Qazaqstan Mūsylmandary Dínı Basqarmasynyń (QMDB) Tóraǵasy, Bas múftı Nauryzbaı qajy Taǵanūlynyń bastamasymen 2020 jyly «Ǵūlamalar keńesí» janaza jáne jerleu rásímderínde, zırat kóterude, sondaı-aq qūdaıy as-jıyndarda ysyrap pen básekelestíktíń aldyn alu maqsatynda «Zırat jáne zıarat mádenıetí», «As beru mádenıetí» kontseptualdy qūjattar qabyldady.
Sonymen bírge QMDB janynan «QAMQOR-SHARAPAT» salttyq qyzmet kórsetu ortalyǵy qūrylyp, marqūmdy sońǵy saparyna rásímmen shyǵaryp salu boıynsha bírízdí qyzmet atqaruda. Ortalyq tómendegí qyzmetterdí kórsetedí:
• marqūmdy janazaǵa deıín tońazytqyshta saqtau;
• sharıǵat talabymen juyndyru-kebíndeu;
• janaza namazyn oqu;
• tasymaldau (avto jáne avıa);
• qabír qazu jáne jerleu;
• bíryńǵaı standartpen zırat qūrylysyn salu;
• Qūran baǵyshtau men bata jasau.
Halyq sūranysyna baılanysty Ortalyqtyń bólímshelerí el aumaǵyndaǵy bírneshe meshítterdíń janynan ashylyp, táulík boıy qyzmet kórsetude. Jergílíktí zırat ákímshílíkterí Ortalyqqa arnaıy jer-sektorlar bólíp, bírízdílík engízuge qoldau bíldírude.
Zırattardy tsıfrlandyru – zamana talaby
«QazAeroSpeıs» jáne «Jetí Ata» ÍT kompanıyalarymen bírlesken memorandum ayasynda zırattardy tsıfrlandyru jobasy júzege asuda. Joba qabírlerdí GPS arqyly kartaǵa engízu, marqūm turaly derekterdí elektrondy bazaǵa tírkeu jáne QR-kod arqyly aqparat ūsynu múmkíndígín qamtıdy. Būl:
1. tarıhı mūrany saqtau;
2. ízdeudí jeńíldetu;
3. kútímdí baqylau;
4. ruhanı-tanymdyq jūmystardy damytu;
5. zańsyz jerleudíń aldyn alu jáne ashyqtyqty qamtamasyz etu sekíldí artyqshylyqtarǵa ıe.
Qūdaıy as mádenıetí
QMDB-nyń «Janaza jáne jerleu rásímderí» kítabynda qūdaıy as — sharıǵat boıynsha míndettí amal emestígí, ol jasalmasa kúná bolmaıtyny naqty kórsetílgen. Astyń maqsaty - Allanyń razylyǵy, marqūmǵa dūǵa jáne Qūran baǵyshtau.
QMDB qabyldaǵan «As beru mádenıetí» qūjatyndaǵy negízgí 7 ūstanym:
1. Shynaıy nıet
2. Qūdaıy asqa jınalu
3. Qūran oqu, bata beru, dūǵa jasau
4. Ysyrapqa jol bermeu
5. Uaǵyz-nasıhat aıtu
6. Marqūmdy eske alu jáne qaraly otbasyn jūbatu
7. Qarapaıymdylyqty saqtau
Ysyrapqa jol bermeu – basty talap. Qymbat dastarhan, básekege túsu, kóp qarjy jūmsau – sharıǵatqa da, mádenıettílíkke de saı emes. Astyń eń dūrys úlgísí – qarapaıym dastarhan, dūǵa, Qūran jáne marqūmdy eske alu. Jetím-jesírlerge kómektesu, sadaqa beru, aǵash egu, qaıyrymdylyq jasau –áldeqaıda sauapty amaldar.
Nelíkten ysyrapqa baramyz?
«El ne deıdí?» degen qoǵamdyq qysym
Basqa otbasylarmen salystyru
Dínı bílímníń jetkílíksízdígí
Islam boıynsha marqūmǵa eń paıdalysy – dūǵa, sadaqa jáne jaqsy amal. Keń dastarhan men sán-saltanat marqūm aldyndaǵy míndet emes.
QMDB-nyń negízgí ūstanymy – dástúrdí saqtau, bíraq ysyrapsyz jáne sharıǵatqa saı oryndau.
Qarapaıymdylyq – shynaıy mádenıettíń belgísí.
Marqūmnyń ruhyna qūrmet eń aldymen dūǵa, bata jáne sauapty amaldar arqyly kórínedí.
