Mekteptegí synyptastardyń dostyqqa negízdelgen, janjalsyz qarym-qatynas – balanyń oqu úlgerímí men psıhologıyalyq jaı-kúıíne tíkeleı áser etetín mańyzdy faktor. Alaıda keıde bala synyptastarymen tíl tabysa almaı, shettep qaluy múmkín. Mūndaı jaǵdaıdyń sebebín bírden anyqtau ońaı emes.
Balalar psıhology Svetlana Pronına óz tájírıbesímen bólíse otyryp bylaı deıdí:
«Mekteptegí ashyq bullıng jaǵdaılary meníń tájírıbemde kóp kezdesken joq. Mūndaı ahualdy anyqtau úshín synypta agressorlardyń jáne olardyń “qūrbandarynyń” boluy, synyp jetekshísíníń nemqūraılyǵy, basqa oqushylardyń únsíz baqylaushyǵa aınaluy sıyaqty bírneshe faktordy qatar eskeru kerek. Ádette bullıngtí 1–2 bala bastaıdy, olardyń arasynda ūl da, qyz da boluy múmkín. Qyzdar kóbíne boıkot jarıyalap, basqalardy sóılespeuge úgítteıdí, al ūldar jaǵy fızıkalyq qysym kórsetíp, mazaqtauy, zattaryn búldíruí múmkín. Bíraq kez kelgen bala “qūrban” bola bermeıdí. Meníń jūmysymdaǵy bír jaǵdaıda bír bala úsh túrlí mektepte de synyptastarynyń shettetuíne ūshyrady. Máseleníń sheshímí tek synyppen emes, sol balanyń ózímen ūzaq jūmys júrgízgende ǵana tabyldy».
Eger balańyzdyń synyptastarymen qarym-qatynasynda qıyndyq baryn baıqasańyz, máselení erte kezeńde anyqtau óte mańyzdy. Tómendegí belgíler ata-analarǵa eskertu boluy múmkín.
Ata-anany alańdatuy tıís 7 belgí
1. Tūıyqtalyp, mínez kórsetuí
Bala būryn mektep jaıly jıí aıtyp júríp, qazír eshteńe demeıtín bolsa, būl – mańyzdy belgí. Ásírese sūraqtarǵa jauap beruden qashqaqtasa, abaı bolǵan jón.
2. Únemí ashulanyp júruí
Mektep turaly áńgíme qozǵalǵanda agressıya tanytuy, mūǵalímder men synyptastaryn únemí kínálauy – máseleníń tereńdegeníníń kórínísí boluy múmkín.
3. Synyptastarymen telefon arqyly sóılespeuí
Balaǵa synyptastary qońyraushalmaı ma? Ózí de eshkímge habarlaspaı ma? Būl da áleumettík oqshaulanudyń belgísí boluy yqtımal.
4. Qonaqqa shaqyrylmauy jáne ózí de eshkímdí shaqyrmauy
Eger bala synyptastarymen úıde aralaspasa, būl synyptaǵy qarym-qatynastyń salqyndyǵyn bíldíruí múmkín.
5. Synyptan ortaq ís-sharalardan bas tartuy
Ekskursıya, kıno, seruen sıyaqty ortaq sharalardan únemí bas tartu – nazar audarudy qajet etetín jaǵdaı. Ásírese būl ádetke aınalyp, únemí qaıtalana berse, kóbírek kóńíl bólu qajet.
6. Sabaqtan qala beruí
Sabaqtan jıí qaludyń sebebí – synyptaǵy qaqtyǵystar boluy múmkín. Mūndaıda balaǵa ūrysa jónelmeı, sebebín anyqtauǵa tyrysyńyz.
7. Synyptaǵy janjaldardy jıí sóz etíp, shaǵymdanuy
Mūndaı shaǵymdardy elemeuge bolmaıdy. «Ózí sheshíledí» dep kútpeı, mūǵalímmen jáne psıhologpen sóılesken jón.
Statıstıka ne deıdí?
Zertteulerge súıensek, oqushylardyń kemínde 25 paıyzy mektep kezeńínde túrlí deńgeıdegí bullıngke ūshyraıdy.
Bastauysh synypta mūndaı jaǵdaılar sırek kezdesse, joǵary synypta balalar áleumettík daǵdylardy meńgeríp úlgeredí.
Eń jıí qıyndyqtar ortańǵy synyp oqushylarynyń arasynda baıqalady.
Ata-ana ne ísteuí kerek?
Psıholog maman ata-analarǵa mynadaı keńes beredí:
Bírínshíden, balaǵa onyń jalǵyz emes ekenín, ata-anasynyń árdaıym onyń jaǵynda ekenín túsíndíríńíz. Naqty ne mazalaıtynyn, qaqtyǵystyń sebebín sūrańyz. Óz kózqarasyńyzdy jūmsaq túrde aıtyp, múmkín bolsa sheshu joldaryn bírge talqylańyz.
Ekínshíden, míndettí túrde synyp jetekshísímen sóılesíńíz. Kóp jaǵdaıda mūǵalím jaǵdaıdy sízden jaqsyraq bíluí múmkín.
Úshínshíden, mektep psıhologyna júgíníńíz. Ol test júrgízíp, oqushylarmen jeke jáne toptyq áńgímeler ótkízíp, tıímdí sheshu joldaryn ūsynady.
Qajet bolǵan jaǵdaıda basqa ata-analardy da tartuǵa bolady. Mūǵalím, psıholog jáne ata-analar bírígíp ortaq áreket josparyn qūryp, ony balańyzben bírge ūstanyńyz.
Qorytyndy
Balanyń synyptastarymen qarym-qatynasy onyń ózín-ózí baǵalauyna, oquyna jáne bolashaqtaǵy áleumettík ómíríne áser etedí.
Eń bastysy – balany tyńdau, qoldau jáne jalǵyz qaldyrmau.