Qazaqstanda auyldyq aumaqtardy damytu būryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge kóteríldí. Prezıdenttíń «auyl – ūltymyzdyń ózegí» degen tūjyrymynan keıín būl sala ūlttyq qauípsízdík pen ekonomıkalyq ósudíń strategıyalyq baǵytyna aınaldy. Sońǵy jyldary auyldarda jańa mektepter men medıtsınalyq nysandar salyndy, ınfraqūrylym jaqsaryp, ákímder korpusy túbegeılí jańardy. Būl turaly Aqshamnews.kz Baq.kz-ke sílteme jasaı otyryp habarlaıdy.
QR Parlamentí Májílísíníń deputaty, «Auyl» partıyasynyń tóraǵasy, Agrarlyq máseleler komıtetíníń basshysy Serík Egízbaevpen auyl ákímderíníń ókílettíkterí, derbes byudjetter, tsıfrlandyru, tíkeleı saılau jáne auyldaǵy naqty ózgeríster turaly keń kólemde sóılestík.
- Prezıdenttíń auyldy memlekettík sayasattyń strategıyalyq baǵyty retínde damytuǵa erekshe kóńíl bóluí není bíldíredí? 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan Auyldyq aumaqtardy damytu tūjyrymdamasyn íske asyru ayasynda qandaı negízgí nátıjeler qazírdíń ózínde baıqalady? Būl protseske qandaı faktorlar áser ettí?
- Prezıdent 2022 jylǵy qarasha aıyndaǵy ózíníń bírínshí Jarlyǵynda auyl - bízdíń erekshe órkenıetímízdíń altyn besígí, auyldy damytu -ortaq qaryz dep atap ótíp, Úkímetke būl máselege erekshe jauapkershílíkpen qaraudy tapsyrǵan bolatyn.
Prezıdenttíń «auyl – ūltymyzdyń ózegí» deuí – auyldy endí tek áleumettík taqyryp emes, ūlttyq qauípsízdík pen ekonomıkalyq ósu faktory retínde qarastyryp otyrǵanyn bíldíredí.
2023–2027 jyldarǵa arnalǵan tūjyrymdama ayasynda qazírdíń ózínde naqty nátıjeler bar:
864 jańa medıtsınalyq nysan, 388 jańa mektep salyndy;
2 myńǵa juyq auyl mektebí sapaly ınternetke qosyldy;
auyl sharuashylyǵynyń jalpy ónímí 6 jylda 1,5 ese ósíp, 8,3 trln teńgege jettí;
bıyl auyl sharuashylyǵyna 1 trln teńge kólemínde qoldau kórsetíldí.
Būl nátıjelerge sayası erík, maqsatty byudjet, «Auyl – el besígí», «Auyl amanaty» sıyaqty baǵdarlamalar jáne jergílíktí ákímderdíń jauapkershílígí tíkeleı áser ettí.
- Memleket basshysy jergílíktí basqarudyń tıímdílígín arttyru konteksínde qoıǵan míndetterdí jalpy qalaı baǵalaısyz?
- Prezıdent qoıǵan míndetterdí baǵalaǵanda, eń aldymen olardyń jergílíktí basqarudy formaldy qūrylymnan shynaıy tıímdí ınstıtutqa aınaldyruǵa baǵyttalǵanyn atap ótken jón. Būl bastamalar būrynǵydaı tek ákímshílík retteuge emes, naqty kórsetkíshterge, ólshenetín nátıjelerge jáne halyqtyń naqty sūranysyna jauap beretín basqaru modelíne bet būrady.
Bírínshíden, ókílettíkterdí keńeıtu men jauapkershílíktí kúsheıtu - jergílíktí deńgeıdegí sheshím qabyldaudy jedeldetíp, byurokratıyalyq kedergílerdí azaıtady. Alaıda būl qosymsha jauapkershílíkpen qatar júruí tıís, óıtkení erkíndík baqylausyz bolsa, tıímdílíkke emes, kerísínshe júıesízdíkke ákeluí múmkín. Prezıdent osy tepe-teńdíktí saqtaudy basty talap retínde qoyady.
Ekínshíden, saılaualdy baǵdarlamalardyń oryndaluyn zańmen baqylau - elímízdegí sayası mádenıetke jańa serpín beretín tetík. Būl tek esep beru mehanızmín kúsheıtpeıdí, sonymen bírge kandıdattar men saılanǵan tūlǵalardy shynaıy uáde beruge jáne sol uádelerdí oryndauǵa míndetteıdí. Yaǵnı sayası jauapkershílík endí tek moraldyq emes, naqty qūqyqtyq negízge ıe bolady.
Úshínshíden, būl reformalardyń túpkí nátıjesí - jergílíktí bılíktí halyqqa barynsha jaqyndatu. Ashyqtyq, qoǵamdyq baqylau, tıímdí kommunıkatsıya jáne byudjettíń túsíníktí boluy - jańa júıeníń negízgí talaptary. Mūndaı tásíl jergílíktí atqarushy organdardyń senímdílígín arttyryp, azamattardy sheshím qabyldau protsesíne kóbírek tartuǵa múmkíndík beredí.
Ūsynylǵan míndetter júıelí ózgerísterge jol ashady jáne el boıynsha basqaru sapasyn bírkelkí kóteruge baǵyttalǵan strategıyalyq qadam bolyp sanalady.
- Auyl ákímderí men Prezıdent arasyndaǵy tíkeleı dıalog formaty jergílíktí máselelerdí sheshude qanshalyqty tıímdí?
- Auyl ákímderí men Prezıdent arasyndaǵy tíkeleı dıalog formaty - jergílíktí máselelerdí sheshudíń tıímdílígín arttyratyn jańa basqarushylyq mádenıettíń aıqyn kórínísí. Būl format eń aldymen auyldaǵy túıtkílderdí júıelík byurokratıyadan aınalyp ótíp, «bírínshí auyzdan» jetkízuge múmkíndík beredí. Auyl ákímí óz aımaǵynyń naqty problemasyn, halyqtyń kúndelíktí jaǵdaıyn, sheshím kútken máselelerdíń túpkí sebebín Prezıdentke tíkeleı bayandau arqyly máseleníń joǵarǵy deńgeıge dál árí būrmalanbaı jetuín qamtamasyz etedí. Mūndaı tíkeleı kommunıkatsıya aqparat almasu tízbegín qysqartyp, sheshím qabyldau jyldamdyǵyn arttyrady.
Búgíngí dıalog barysynda kóterílgen ūsynystardyń bírden Úkímet pen Parlamentke tapsyrma retínde júkteluí - būl formattyń nátıjesí sóz kúıínde qalmaı, naqty áreketke ūlasatynyn kórsetedí. Yaǵnı kóterílgen ár másele - tıístí memlekettík organdarǵa míndettelgen tapsyrma, merzímí men oryndau tetígí bar sheshím retínde qarastyrylady. Būl - kerí baılanystyń naqty mehanızmge aınalyp, eldegí problemalardy sheshu úderísín jyldamdatatynyn aıǵaqtaıdy.
Sonymen bírge būl tíkeleı dıalog ákímderdíń óz jauapkershílígín tereń sezínuíne yqpal etedí. Memleket basshysymen betpe-bet sóılesu, naqty sūraqtarǵa jauap beru, óz aımaǵyndaǵy ahualǵa jeke esep beru - auyl ákímderíníń kásíbı deńgeıín, motıvatsıyasyn jáne íshkí tártíbín kúsheıtedí. Olar halyqtyń qamyn tíkeleı Memleket basshysyna jetkíze alatynyn sezíngen saıyn, jūmysqa degen jauapkershílík te artady.
«Ortalyq – óńír - auyl» arasyndaǵy sením men úılesímdílíktíń nyǵayuy da - osy formattyń mańyzdy nátıjesí. Ákímder ózderín ortalyqtan alysta jatqan jeke qūrylym emes, bírtūtas memlekettík sayasatty júzege asyratyn mańyzdy buyn retínde sezínedí. Al ortalyq bılík aımaqtardaǵy naqty jaǵdaıdy tíkeleı ákímderden estı otyryp, sheshím qabyldaudaǵy dáldígín arttyrady. Osylaısha, tíkeleı dıalog eldí basqarudyń jańa sapasyn qalyptastyryp, jergílíktí damudy jedeldetudíń pármendí tetígíne aınalyp keledí.
- Prezıdent aıtqan míndetter ayasynda auyl ákímderí úshín qandaı qūzyretter eń mańyzdy dep sanaısyz?
- Eń aldymen, kásíbı basqaru qūzyretíbírínshí kezekte tūrady. Auyl ákímí byudjet josparlau men ony tıímdí ıgeru, áleumettík jáne ınfraqūrylymdyq jobalardy íske asyru, kadrlardy dūrys ornalastyru, táuekelderdí aldyn ala baǵalau sıyaqty basqarushylyq daǵdylardy meńgeruí tıís. Būl qūzyret ákímníń jūmysynyń strategıyalyq deńgeıde oılauǵa, resurstardy tıímdí paıdalanuǵa jáne josparly nátıjege qol jetkízuge qabílettí ekenín kórsetedí.
Ekínshí mańyzdy baǵyt - kommunıkatsıya jáne kóshbasshylyq qabílet. Auyl ákímí halyqpen ashyq sóılese alatyn, túsíndíru jūmysyn júrgízetín, syn-eskertpení dūrys qabyldaıtyn, ūsynystarǵa qūlaq asatyn shynaıy kóshbasshy boluy kerek. Halyqpen tūraqty dıalog ornatyp, máselelerdí «qaǵaz júzínde» emes, jergílíktí jaǵdaıdy eskere otyryp sheshu - senímníń negízgí faktorlarynyń bírí. Prezıdent atap kórsetkendeı, ákímníń bedelí men tıímdílígí kóp jaǵdaıda onyń adamdarmen jūmys ísteu mádenıetíne baılanysty.
Úshínshíden, reformalardy jergílíktí deńgeıde íske asyru qabíletí erekshe mánge ıe. Ortalyqta qabyldanǵan kez kelgen reforma nemese sheshím auyldaǵy naqty jaǵdaıǵa beıímdelmese, ol nátıjesíz qalady. Sondyqtan ákímder memlekettík bastamalardy jergílíktí erekshelíkke qaraı ıkemdep, naqty tetíkterín anyqtap, íske asyrudyń jauapty oryndaushysy bola bíluí qajet. Būl - Prezıdent alǵa qoıǵan «ūlttyq sayasattyń barlyq deńgeıde nátıjelí júzege asuy» degen qaǵıdanyń basty sharty.
Tórtínshí mańyzdy qūzyret - tsıfrlyq qūraldardy meńgeru. Qazírgí basqaru protsesí tsıfrlanusyz múmkín emes: derekterdí taldau, onlaın monıtorıng, ótíníshterdí jedel qarau, geoaqparattyq júıelerdí paıdalanu, tsıfrlyq kartalar arqyly josparlau - auyl ákímíníń kúndelíktí jūmysynda sheshushí ról atqarady. Tsıfrlyq sauattylyq ákímge naqty sheshím qabyldauǵa, ashyqtyqty arttyruǵa jáne halyqtyń ótínísteríne jedel áreket etuge múmkíndík beredí.
Jalpy, Prezıdent belgílegen míndetter auyl ákímderíne tek ákímshílík lauazym ıesí retínde emes, kásíbı menedjer, kóshbasshy, reformalardy íske asyrushy jáne tsıfrlyq basqaru qūraldaryn erkín ıgergen jańa buyn mamany boludy talap etedí. Dál osyndaı qūzyretter jıyntyǵy auyldardyń damuyn jedeldetíp, halyqtyń ómír sapasyn arttyruǵa jol ashady.
- Sízdíń píkíríńízshe, auyl ákímderín tíkeleı saılau bastamasyn íske asyru halyqtyń bılíkke degen senímíne qalaı áser etedí?
Auyl ákímderín tíkeleı saılau bastamasynyń íske asuy halyqtyń bılíkke degen senímíne aıtarlyqtaı oń áser etedí dep aıtuǵa tolyq negíz bar. Eń aldymen, tíkeleı saılau - azamattyń sayası protseske jeke qatysu sezímín kúsheıtedí. Halyq «meníń dauysym naqty adamǵa bardy, men onyń jūmysyn kún saıyn kóríp otyrmyn» dep sezíngen saıyn, bılíkke degen kózqarasy da jandana túsedí. Būl - memleket pen qoǵam arasyndaǵy sením kópírín nyǵaıtatyn mańyzdy psıhologıyalyq faktor.
Prezıdenttíń búgíngí forumda keltírgen deregí - auyl tūrǵyndarynyń 84%-y óz ákímderíne senedí degen kórsetkísh - tíkeleı saılau reformasynyń naqty nátıjesín aıqyn dáleldeıdí. Būl kórsetkísh halyqtyń jergílíktí bılíkke degen senímíníń būrynǵyǵa qaraǵandaáldeqaıda joǵary ekenín, saılanǵan ákímderge degen jauapkershílík pen qoldaudyń kúsheıgenín bíldíredí. Shynaıy sením - tek lauazymǵa emes, sony ıelengen adamnyń jūmys nátıjesíne beríletín baǵa.
Sonymen qatar halyq ózí tańdaǵan ákímge talap qoyuǵa, saılaualdy baǵdarlamasynyń oryndaluyn qadaǵalauǵa, esep beruín sūrauǵa beıím bolady. Mūndaı jaǵdaı senímníń tek emotsıonaldy emes, ekíjaqty jauapkershílíkke negízdelgen júıege aınaluyna jol ashady. Ákím halyqtyń senímín aqtau úshín kóbírek jūmys ísteuge yntalanady, al halyq óz kezegínde ákímníń jūmysyna belsendí túrde qatysady, ūsynys aıtady, píkír bíldíredí. Nátıjesínde ashyqtyq artyp, basqaru sapasy jaqsarady.
Tíkeleı saılau – bılíktíń halyqqa jaqyndauynyń eń tıímdí joldarynyń bírí. Būl bastama auyl tūrǵyndaryn sayası protseske tolyqqandy qatysushyǵa aınaldyryp, azamattyq jauapkershílíktí arttyrady. Eń bastysy, halyqtyń ózí tańdaǵan tūlǵaǵa senuí - memlekettík basqarudyń tūraqtylyǵy men nátıjelílígíníń negízgí faktory bolyp tabylady.
- Ákímder korpusyn jańartu auyldardyń damuyna qalaı yqpal ettí? Būl óńírlerdíń áleumettík-ekonomıkalyq jaǵdaıyna qalaı áser etíp jatyr?
Ákímder korpusyn jańartu auyldardyń damuyna aıtarlyqtaı serpín bergení anyq. Ákímderdíń shamamen 60%-ǵa juyǵy alǵash ret saılanǵan jańa tūlǵalar ekení, al olardyń úshten bíríníń memlekettík qyzmette būryn jūmys ístemegení - jergílíktí basqaru júıesíne jańa kózqaras, jańa oılau, jańa energıya alyp kelgenín kórsetedí. Jas buynnyń, bıznes ókílderíníń, túrlí saladaǵy mamandardyń keluí auyldy basqaru tájírıbesín ártaraptandyryp, būrynǵy qalyptasqan ınertsıyany būzdy.
Jańarǵan ákímder korpusynyń eń mańyzdy áserleríníń bírí - byudjettí tıímdírek paıdalanu. Jergílíktí deńgeıdegí qarjynyń qaıda jūmsalyp jatqany, qandaı jobanyń shyn mánínde qajet ekení, qaısysyna basymdyq beru kerektígí - jańashyl ákímderdíń synı kózqarasy men únemdí sheshím qabyldau daǵdylary arqyly aıqynyraq bola tústí. Sonyń nátıjesínde kóptegen auyldarda dotatsıyaǵa táueldílík azaıyp, auyldardyń ózín-ózí qamtamasyz etu deńgeıí joǵarylap keledí. Būl - auyl ekonomıkasynyń íshkí áleuetín ashudyń alǵashqy belgíleríníń bírí.
Sonymen bírge jańa ákímderdíń basym bólígí kásípkerlíktí damytuǵa, ınfraqūrylymdy jańǵyrtuǵa, áleumettík jobalardy qoldauǵa erekshe kóńíl bólíp otyr. Jas jáne belsendí ákímder auyldaǵy shaǵyn jáne orta bıznestíń damuyna jaǵdaı jasap, jergílíktí óndíríster men qyzmet kórsetu salalarynyń keńeyuíne yqpal etude. Būl óz kezegínde jūmys oryndarynyń ashyluyna, salyq túsímderíníń ósuíne jáne auyl tūrǵyndarynyń tabysynyń artuyna áser etedí.
Áleumettík-ekonomıkalyq tūrǵydan alǵanda, ákímder korpusynyń jańaruy auyldardyń damuyna jańa ımpuls berdí. Infraqūrylymdy jaqsartu, jol salu, auyz su máselesín sheshu, mektepter men medıtsına punktterín jóndeu, mádenı nysandardy jańartu sekíldí naqty ózgeríster halyqtyń ómír sapasyna tíkeleı yqpal etude. Jańashyl ákímderdíń bastamalary auyldy tek áleumettík nysan emes, damu núktesíne aınaldyruǵa baǵyttalyp otyr.
Qorytyndylaı aıtqanda, ákímder korpusyn jańartu – tek kadrlyq auysym emes, auyldardyń damu logıkasyn ózgertken júıelí protsess. Jańa buyn ákímderí jergílíktí ekonomıkany jandandyryp, áleumettík salany jaqsartyp, auyldyń bolashaǵyna jańa serpín beríp otyr.
- Auyl ákímderíníń ókílettíkterín keńeıtudíń qajettílígín qalaı baǵalaısyz? Olarǵa memlekettík derekter bazalaryna qoljetímdílík beru qanshalyqty mańyzdy jáne būl basqaru sapasyna, halyqpen baılanysqa qalaı áser etuí múmkín?
- Búgíngí ákímder forumynda Memleket basshysy jergílíktí basqarudy kúsheıtu - búkíl memlekettík apparattyń tıímdílígín arttyrudyń negízgí sharty ekenín atap óttí. Prezıdenttíń «halyqqa jaqyn bılík» qaǵıdasy tíkeleı auyl ákímderíne qatysty. Sondyqtan auyl ákímderíníń ókílettíkterín keńeıtu - uaqyt talaby. Óıtkení auyldaǵy máselení sol jerde otyryp, jedel sheshu úshín ákímníń qolynda naqty qūraldar boluy qajet. Memlekettík derekter bazalaryna tíkeleı qoljetímdílík beríluí de Prezıdent aıtqan tsıfrlandyrudyń jańa fılosofıyasyna tolyq sáıkes keledí.Būl ákímderge sheshím qabyldaudy jyldamdatuǵa, byurokratıyany azaıtuǵa, halyqtyń sūraǵyna naqty árí dál jauap beruge múmkíndík beredí. Yaǵnı auyl tūrǵyndary úshín «uáde emes, naqty ís» qaǵıdaty íske asady. Būl- Prezıdent belgílegen jauapty jáne ashyq memlekettík basqarudyń auyl deńgeıínde júzege asuy.
Ókílettík shekteulí ákím – jauapkershílígí bar, bíraq qūraly joq menedjer. Sondyqtan ókílettíkterdí keńeıtu – tıímdí basqarudyń negízgí sharty.
Memlekettík derekter bazasyna qol jetkízu – tūrǵyndardyń naqty sany, áleumettík mártebesí, bıznes, jer, múlík turaly aqparatty dál bílíp, sheshímdí derekke súıeníp qabyldauǵa múmkíndík beredí.
Būl halyqpen jūmysty formaldy emes, nysanaly, adresnyı deńgeıge shyǵarady: kímge qandaı kómek kerek, qaı auylǵa qandaı ınfraqūrylym qajet – bárí anyq kórínedí.
Nátıjesínde basqaru sapasy artyp, ákím men tūrǵyn arasyndaǵy sením men tıímdílík te kúsheıedí.
- «Estıtín memleket» tūjyrymdamasy ayasynda jáne azamattardyń ótíníshteríne jedel jauap berudí qamtamasyz etu úshín auyldyq ákímdíkterdíń jūmys tıímdílígín arttyru baǵytynda qandaı sharalar qolǵa alynyp jatyr?
- «Estıtín memleket» qaǵıdattary auyl deńgeıíne deıín jetuí kerek dep esepteımíz. Qazír auyl ákímdíkteríníń jūmysy osy talaptarǵa saı qaıta qūrylyp jatyr. Eń bastysy - halyqpen ashyq, tíkeleı jáne tūraqty dıalog ornatu. Ákímder máselení tek ótínísh túskende ǵana emes, aldyn ala anyqtap, der kezínde áreket etuge baǵyttalǵan jańa formatqa kóshíp keledí. Onlaın-qabyldaular, kóshpelí kezdesuler, qoǵamdyq tyńdaular - osynyń bárí auyldaǵy árbír azamattyń dausyn estuge múmkíndík beredí. Sonymen bírge ótíníshterdíń oryndaluyn baqylau tetíkterí kúsheıtíldí. Árbír sūraqtyń naqty jauaby bar, onyń oryndalu barysy ashyq kórsetíledí. Būl- halyqtyń senímín kúsheıtíp, jergílíktí basqaru sapasyn jańa deńgeıge shyǵaratyn mańyzdy ózgerís.
Búgínde tūrǵyndardyń ótíníshterí bíryńǵaı aqparattyq júıe arqyly túsíp, árbír aryz-shaǵym boıynsha naqty taldau júrgízuge múmkíndík bar.
Auyl ákímderí úshín basty talap – ár ótíníshke uaqytyly, túsíníktí jáne mazmūndy jauap beru, yaǵnı «jazdyq – jabyq qaldy» emes, «jazdyq – sheshtík nemese túsíndírdík» formatyna kóshu.
Esep beru mádenıetí de ózgeríp jatyr: ákímder tek tsıfr aıtyp qoımaı, halyqpen ashyq kezdesu, onlaın formattar arqyly tūraqty dıalog qūruda.
Būl – «estıtín memleket» qaǵıdatyn auyl deńgeıínde naqty íske asyratyn negízgí tetík.
- Tórtínshí deńgeılí byudjetterdíń derbestígín arttyru auyldyq okrugterdí basqarudyń tıímdílígíne jáne jergílíktí bastamalardy íske asyruǵa qalaı áser etedí?
- Memleket basshysy forumda memlekettík basqarudy ortalyqsyzdandyrudyń mańyzyna toqtaldy. Būl - auyldyń óz taǵdyryn ózí aıqyndaıtyn kezeńge ayaq basuy degen sóz.Tórtínshí deńgeılí byudjetterdíń derbestígín arttyru - osy baǵyttaǵy eń mańyzdy reforma.Būryn jergílíktí bastamalar joǵarydan bekítílgen sheshímderge táueldí bolatyn bolsa, qazír auyl ákímderí óz byudjetíne súıene otyryp, halyq sūraǵan jobalardy der kezínde íske asyra alady. Būl, bírínshíden, qarjynyń maqsatty árí tıímdí jūmsaluyn qamtamasyz etedí. Ekínshíden, auyl tūrǵyndarynyń qatysuymen qabyldanatyn sheshímderdíń sapasy artady. Úshínshíden, ár okrug óz erekshelígíne saı jobalardy íske asyryp, jergílíktí damudyń jańa qarqynyn qalyptastyrady. Qysqalaı aıtqandaqarjylyq derbestík - auyl ákímderíníń jauapkershílígín kúsheıtíp, jergílíktí bastamalardyń naqty nátıjege aınaluyna múmkíndík beredí.
Tórtínshí deńgeılí byudjet engízílgelí auyldyq okrugterdíń túsímí 4 esege ósíp, 130 mlrd teńgeden asty – būl jergílíktí jerde naqty resurs paıda boldy degen sóz.
Derbestík artqan saıyn, auyl ákímderí shaǵyn, bíraq mańyzdy jobalardy ortalyqqa barmaı-aq sheshuge múmkíndík alady: jol, jaryq, abattandyru, áleumettík nysandar.
«Salyqty tabys tapqan jerde tóleu» qaǵıdasyn íske asyru – jergílíktí bastamalardy qoldauǵa qosymsha resurs beredí jáne auyl men bıznes múddesín jaqyndastyrady.
- Auyldyq audandardy tsıfrlandyru qala men auyl arasyndaǵy ómír súru deńgeıí aıyrmasyn qysqartuǵa jáne jergílíktí basqaru sapasyn jaqsartuǵa qalaı kómektesedí?
- Auyldyq audandardy tsıfrlandyru - qala men auyl arasyndaǵy alshaqtyqty azaıtatyn ǵana emes, auyldyń bolashaǵyn aıqyndaıtyn strategıyalyq sheshím. Bízdíń maqsat - auyldaǵy azamatqa qalamen teń múmkíndík beru. Tsıfrlyq ınfraqūrylymnyń damuy arqasynda auyl tūrǵyndary memlekettík qyzmettí de, áleumettík qoldaudy da, medıtsına men bílím beru resurstaryn da qazír qashyqtan, uaqyt joǵaltpaı paıdalana alady. Būl - azamattyń qūqyǵyn, uaqytyn jáne múmkíndígín qūrmetteu degen sóz. Sonymen qatar tsıfrlandyru jergílíktí basqarudyń jańa mádenıetín qalyptastyrady. Ákímdíkterdíń jūmysy ashyq, eseptí jáne nátıjege baǵyttalǵan kúıge ótedí. Halyq pen bılík arasyndaǵy aqparat almasu jyldamdap, árbír másele naqty baqylauda bolady. Eń bastysy - tsıfrlandyru auyl ekonomıkasyna jańa perspektıva ashady. Jastarǵa bílím, kásípkerlík, ınnovatsıya salalarynda qosymsha múmkíndíkter paıda bolady. Sondyqtan auyldy tsıfrlandyru - ádíldík, teń múmkíndík jáne auyl áleuetín tolyq ashuǵa baǵyttalǵan sayası bastama.
Onlaın bílím, telemedıtsına, elektrondy memlekettík qyzmetter, ınternet-sauda – bárí auyl tūrǵynyna da qoljetímdí bolǵanda, ómír sapasyndaǵy alshaqtyq aıtarlyqtaı azayady.
Auyl ákímderí tsıfrlyq platformalar arqyly salyq, bıznes, ınfraqūrylym, ótíníshter turaly derekterdí jedel alyp, sheshímdí tezírek árí dál qabyldaıdy.
Būl jergílíktí basqarudyń sapasyn da, ashyqtyǵyn da jańa deńgeıge shyǵarady.
- Qazaqstan shekteulí resurstar men el auqymyn eskere otyryp, jahandyq tehnologıyalyq syn-qaterlerge qalaı beıímdele alady? Respublıkadatehnologıyalyq jańǵyrtudy jedeldetu úshín qandaı naqty qadamdar josparlanyp otyr?
- Qazaqstan jahandyq tehnologıyalyq syn-qaterlerge beıímdelu úshín tsıfrlyq transformatsıyany jedeldetudí basty strategıyalyq baǵyt retínde aıqyndady. Prezıdent Joldauynda elímízdí úsh jyl íshínde tolyqqandy tsıfrlyq memleketke aınaldyru míndetí qoıyldy.
Bírtūtas tsıfrlyq ekojúıení qalyptastyru, ınnovatsıyalyq ınfraqūrylymdy damytu jáne IT-kadrlardy dayarlau – negízgí basymdyqtar bolyp otyr. Osy maqsatta Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damu mınıstrlígí qūrylyp, JI tehnologıyalaryn damytu jáne engízu úderísínúılestíredí.
Álemde jasandy ıntellekt, derekter ekonomıkasy úshín jarys júríp jatyr, Prezıdenttíń ózí AQSh-taǵy auqymdy bastamalardy mysalǵa keltírdí.
Qazaqstan globaldyq kóshbasshylyqqa talaspasa da, «órkenıet kóshínen qalmaudy» strategıyalyq maqsat etíp otyr: aldaǵy úsh jylda eldí tolyq tsıfrlandyru míndetí sonyń dálelí.
Bízdíń artyqshylyǵymyz – el aumaǵy úlken, bíraq halyq sany shekteulí, sondyqtan tehnologıyany maqsatty sektorlarǵa – agroónerkásíp, kólík-logıstıka, energetıka, memlekettík basqaru salalaryna shoǵyrlandyra alamyz.
Naqty qadamdar – tsıfrlyq ınfraqūrylymdy ayaqtau, derekter platformalaryn qūru, jasandy ıntellekt pen tsıfrlyq sheshímderdí auyldan bastap engízu, kadr daıyndaudy kúsheıtu.
- «Auyl amanaty» baǵdarlamasy auyldyq aumaqtardyń damuyna – jūmys oryndaryn ashuǵa jáne shaǵyn bıznestí damytuǵa qandaı yqpal etedí?
- «Auyl amanaty» baǵdarlamasy 2023 jyldan bastap íske qosylyp, auyldyq aumaqtardyń áleumettík-ekonomıkalyq damuyna eleulí yqpal etíp keledí. Baǵdarlamanyń basty maqsaty - auyl sharuashylyǵyn damytu, azyq-túlík qauípsízdígín nyǵaıtu jáne auyl tūrǵyndarynyń ál-auqatyn arttyru.
Baǵdarlama auyldyq jerlerde jańa jūmys oryndaryn ashuǵa, halyqty agrobızneske keńínen tartuǵa jáne shaǵyn kásípkerlíktí damytuǵa múmkíndík beredí. Tūrǵyndarǵa tómen paıyzben jeńíldetílgen nesıe beru arqyly mal sharuashylyǵy, egínshílík, qaıta óńdeu, qyzmet kórsetu jáne basqa da baǵyttarda óz ísín bastauǵa jaǵdaı jasalady.
Jalpy, «Auyl amanaty» - auyldyq aumaqtardyń ekonomıkalyq belsendílígín kúsheıtuge baǵyttalǵan tıímdí baǵdarlama. Ekí jyl íshínde 20 myńǵa juyq jańa jūmys orny ashylyp, auyl tūrǵyndary jeńíldetílgen qarjy arqyly óz ísín bastap, otbasylyq jáne shaǵyn bıznesín damytuǵa múmkíndík aldy. Būl auyl ekonomıkasynyń jandanuyna, tabystyń jáne salyq túsímderíníń ósuíne oń áser ettí.
Baǵdarlamanyń ózegí - 2,5% mólsherlememen beríletín jeńíldetílgen nesıeler. Tūrǵyndar 5 jylǵa deıín, al mal sharuashylyǵy boıynsha 7 jylǵa deıín qarjy ala alady. Baǵdarlama ayasynda júzdegen auyl sharuashylyǵy kooperatıvterí qūrylyp, qarjylandyruǵa ıe boldy, būl kooperatsıyanyń damuyn jáne óndírístíń tıímdílígín arttyrdy.
Revolverlík nesıe tetígí qaıtarylǵan qarajat esebínen qosymsha jobalardy qarjylandyruǵa jol ashyp, kásípkerlíkke qoljetímdílíktí keńeıtude.
2029 jylǵa deıín baǵdarlamaǵa 600 mlrd teńgege juyq qarajat bólu josparlanǵan. Būl auyldy shaǵyn kásípkerlík pen kooperatsıya arqyly damytuǵa baǵyttalǵan ūzaq merzímdí strategıyalyq qadam.
«Auyl amanaty» auyl tūrǵyndarynyń tabysyn arttyryp, jańa jūmys oryndaryn qūru arqyly óńírlík ekonomıkanyń órkendeuíne naqty úles qosyp keledí.
- Áleumettík-kásípkerlík korporatsıyalardy auyl ekonomıkasyn damytudyń tolyqqandy ınstıtutyna aınaldyrudyń qandaı perspektıvalaryn kóresíz?
- Búgínde kóptegen ÁKK-níń áleuetí tolyq paıdalanylmaı otyrǵany aıtyldy, Prezıdent olardy tolyqqandy damu ınstıtutyna aınaldyrudy tapsyrdy.
Perspektıva - ÁKK-ní auyldaǵy negízgí ınfraqūrylymdyq jobalardyń basty draıveríne aınaldyru. Būl baǵyt auyl sharuashylyǵynyń tıímdílígín arttyruǵa, óndírístík tízbektí tolyq qamtıtyn ınfraqūrylymdy qalyptastyruǵa jáne auyl kásípkerleríníń múmkíndíkterín keńeıtuge baǵyttalǵan:
• Mal bordaqylau jáne soyu alańdary - et óndírísín ortalyqtandyruǵa, sapany baqylaudy kúsheıtuge jáne veterınarıyalyq qauípsízdíktí qamtamasyz etuge múmkíndík beredí. Mūndaı alańdar auyl sharuashylyǵy óndírushíleríne óz ónímderín joǵary standartpen óńdep, naryqqa shyǵa aluyna jaǵdaı jasaıdy.
• Saqtau, tasymaldau jáne ótkízu ortalyqtary - óním sapasyn saqtau, shyǵyndardy azaıtu jáne logıstıkany ońtaılandyru úshín asa mańyzdy. Būl ortalyqtar auyl sharuashylyǵy ónímderín sūryptau, orau, salqyndatu jáne írí naryqtarǵa jetkízudí júıelí túrde ūıymdastyrady.
• Servıs jáne jóndeu ortalyqtary - auyldaǵy tehnıka men jabdyqtyń úzdíksíz jūmysyn qamtamasyz etetín ınfraqūrylym. Olar tehnıkalyq qyzmet kórsetu, jóndeu, qosalqy bólshektermen qamtamasyz etu arqyly auyl sharuashylyǵy subektíleríníń óndírístík táuekelderín tómendetedí.
• Suaru jáne ırrıgatsıya júıelerí - egín sharuashylyǵynyń ónímdílígín arttyrudaǵy negízgí faktor. Zamanauı ırrıgatsıyalyq ınfraqūrylym su resurstaryn tıímdí paıdalanudy qamtamasyz etíp, qūrǵaqshylyqqa táueldílíktí azaıtady jáne auyl sharuashylyǵy ónímderíníń kólemí men sapasyn arttyruǵa múmkíndík beredí.
Eger ÁKK resursy shynymen osy baǵyttarǵa jūmsalsa, olar auyl kásípkerlígí úshín «qoldau platformasyna» aınalyp, auyl ekonomıkasyn jandandyruda basty oıynshy bola alady.
- Bír palataly Parlament qūru zań shyǵarushy bılíktíń jūmysyn jaqsartuǵa qandaı artyqshylyqtar beredí dep oılaısyz? Al jańa Parlamentte prezıdenttík kvotanyń bolmauy bılík teńdígíne jáne sheshím qabyldau úderísíne qalaı áser etedí?
- Barshańyzǵa málím, Parlamenttík reforma boıynsha jūmys tobynyń bírínshí otyrysy óttí. Osy reformanyń ózegín qūraıtyn bastamalardyń bírí - bír palataly Parlament qūru máselesí. Mūndaı model zań shyǵarushy bılíktíń tıímdílígín edáuír arttyrady. Bírínshíden, zań shyǵaru úderísí jeńíldep, sheshímder qabyldau jyldamdaıdy. Qos palatanyń arasynda kelísím alu qajettílígíníń bolmauy qūqyqtyq aktílerdí talqylaudy shūǵyldatyp qana qoımaı, onyń sapasyn tereńdetuge múmkíndík beredí. Būl óz kezegínde Parlamenttíń jauapkershílígín naqtylap, zań jobalaryn jan-jaqty taldau, qoǵamdyq tyńdaular ótkízu, saraptamalyq baǵalau tetíkterín tūraqty qoldanudy yntalandyrady. Parlament jūmysynyń ashyqtyǵy men esep berushílígí artyp, azamattyq qoǵam ınstıtuttarynyń baqylau múmkíndígí kúsheıedí.
Instıtutsıonaldyq tūrǵydan qaraǵanda, bír palataly júıe memlekettík shyǵyndardy ońtaılandyrady. Ekí palataly qūrylymǵa tán qosymsha apparat, ınfraqūrylym, qyzmetkerler jáne tehnıkalyq qamtamasyz etu shyǵyndary qysqarady. Būl byudjet qarajatyn únemdep qana qoımaı, onyń tıímdí jūmsaluyna jol ashady.
Jańa Parlamentte prezıdenttík kvotanyń bolmauy bılík tarmaqtarynyń teńgerímín naqtylaı túsetín mańyzdy qadam. Būl ózgerís Prezıdenttíń Parlament qūramyna tíkeleı yqpal etu múmkíndígín shektep, zań shyǵarushy organnyń ınstıtutsıonaldyq táuelsízdígín arttyrady. Nátıjesínde atqarushy jáne zań shyǵarushy bılík arasyndaǵy qajettí «qashyqtyq» saqtalyp, sheshím qabyldau úderísíníń obektıvtílígí kúsheıedí. Būl - bılík bólínísí qaǵıdatyna tolyq sáıkes keletín júıelí reforma.
Halyqaralyq tájírıbe de būl modeldíń tıímdílígín rastaıdy: álemdegí memleketterdíń kóbínde bír palataly Parlamenttí tańdaǵan. Mūndaı qūrylym sayası úderísterdíń ashyqtyǵyn kúsheıtíp, zań shyǵaru tsıklíne ıkemdílík pen jedeldík beretíní dáleldengen.
Qorytyndylaı kele, bír palataly Parlamentke kóshu - «Kúshtí Prezıdent - yqpaldy Parlament - esep beretín Úkímet» qaǵıdatyna negízdelgen memlekettík basqaru modelín tolyqqandy íske asyruǵa jol ashatynmańyzdy qadam. Būl ózgerís bılík tarmaqtary arasyndaǵy teńgerímdí nyǵaıtyp, zań shyǵaru úderísíníń sapasyn arttyryp, eldegí sayası jáne áleumettík-ekonomıkalyq reformalardyń jedel árí júıelí júzege asuyna yqpal etedí.
- Áńgímeńízge rahmet!