Telegram-da ashyǵu barlyq aurularǵa shıpa degen aqparat tarady. Eger aptasyna bír ret eshteńe jemeı, tek su ǵana íshse, mūnyń jaǵymdy áserí bolady eken. Būl málímdemeler qanshalyqty shyndyqqa sáıkes kele me?
Jarıyalanymda japon molekulalyq bıology Yosınorı Osumıdíń esímí atalady. Ǵalym bír kúndík ashyǵudyń paıdasy baryn anyqtaǵany úshín Nobel syılyǵyn alǵan delíngen. Shyn mánínde, Yosınorı Osumı marapatty 2016 jyly autofagıya mehanızmderín ashyp, zerttegení úshín ıelengen. Ejelgí grek tílínen audarǵanda autofagos ózín-ózí jeu degendí bíldíredí. Yaǵnı, autofagıya protsesínde dene jasushalyq deńgeıde tazartylady.
Autofagıyany ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynda bıohımık Krıstıan de Dyuv ashtqan. Al Yosınorı Osumı būl protsestíń adam aǵzasyna da tán ekenín dáleldeı aldy. Bíraq ol adamdarda tájírıbe jasamaǵan. Ǵalym negíz retínde ashytqyny qoldanǵan. Ol kúrdelílígí jaǵynan adam jasushalaryna ūqsaıdy, bíraq genetıka tūrǵysynan onymen jūmys ísteu ońaıyraq. Osumı ashytqy jasushalarynda autofagıyanyń bolatynyn dáleldedí. Sodan keıín adamnyń boıyndaǵy autofagıyaǵa jauap beretín gender tírí bír jasushaly organızmderdíń genderímen bírdeı ekenín anyqtaǵan. Adam eshteńe jemese, lızosomalar qajetsíz, keıde jasushalarymyzdyń bóten komponentterín óńdeıdí. Nátıjesínde zaqymdalǵan aquyzdar men organellalar joıylady, yaǵnı qabynu protsesterí bayaulaıdy.
Eger jasusha ózín-ózí síńíre alatyn bolsa, onda būl protsestí obyr jasushalary úshín de, ınfektsıyalarmen, típtí qartayu protsesterímen de kúresu úshín qoldanuǵa bolady, deıdí professory Konstantın Severınov. Alaıda, būl ázírge ǵylymı dálelí joq boljam ǵana.
Ashyǵudyń qandaı da bolmasyn auruǵa qalaı áser etetínín zertteu úshín ǵalymdar januarlarda tájírıbe júrgízedí. Mysaly, Brıtandyq dementsıyany zertteu ǵylymı ınstıtutynyń professory Devıd Rubınshteın tyshqandarmen ne bolatynyn aıtty. Ashyǵu arqyly júıke jasushalarynda ūıyǵan qan qalyptasytratyn aquyzdardy joyuǵa bolady. Būl aǵzany dementsıyanyń túrlerínen qorǵauǵa ákeluí yqtımal. Bíraq ǵalym ashyǵudyń Altsgeımerdíń panatseyasy bolama, joq pa, bílmeıdí.
Adamdarda júrgízílgen zertteulerdíń bírí terapevtík ashyǵu men qandaǵy ınsulın deńgeıín qalypqa keltíru arasyndaǵy baılanysty anyqtady.
Taǵy bír ǵylymı eńbekte ashyǵu arqyly semízdík pen komorbıdtí aurulardy (bír adamnyń bír-bírímen baılanysty sozylmaly aurulary) emdeuge bolatyndyǵy jazylǵan.
Adam aǵzasy bıologıyalyq saǵat nemese táulíktík yrǵaq boıynsha ómír súredí. Adamdarda belgílí bír uaqytta melatonın jáne kortızol óndíríledí. Energıya men tábet gormony – kortızol – tańerteń qalyptasady. Al melatonın tábettí tómendetedí, ūıqyshyldyq tudyrady. Ol keshke qalyptasady. Yrǵaq tsıklyn būzbas úshín kúndíz zıyandy taǵamdy kóp jemeı, keshke artyq tamaqtanbau kerek.
Djons Hopkıns unıversıtetíníń neırobıology Mark Mettson 25 jylǵa juyq uaqyt boıy merzímdí ashyǵudy zerttegen. Mūndaı ashyǵudyń joldary kóp. Adam stresske tózímdí bolady, qandaǵy qant deńgeıí qalypqa keledí, qan qysymy tómendeıdí. Degenmen, ǵalymdar álí de bolsa, tamaqtan bas tartudyń qalaı jūmys ísteıtínín jáne onyń adamdarǵa qanshalyqty paıdaly ekenín tolyq anyqtaǵan joq. Sonymen qatar, qarapaıym adamdardyń kópshílígí ūzaq uaqyt boıy berílgen rejımdí ózdígínen ūstana almaıdy.
Merzímdí, aralyq nemese basqa ashyǵudy bastamas būryn dárígermen keńesken jón. Ūzaq uaqyt boıy tamaqtanbau densaulyqqa kerí áser etuí yqtımal. Ǵalymdar barlyq auruǵa em bolatyn dárí-dármektí álí oılap tapqan joq, sondyqtan kez kelgen auru kezínde ashyǵu kómektese alady degen píkír jalǵan jáne shyndyqqa janaspaıdy.